बुद्ध चित मालाको माग बढ्दो

हिरा काजी लामा
बुद्ध चित मालाको उत्पादन नेपालमा भएपनि काभ्रेको तिमालमात्र भएको पाइएको छ । तर पछिल्ला दिनहरूमा तिमाल बाहेक अन्य ठाउँमा पनि हुन सक्ला, त्यो अलग कुरा हो । सुरूमा तिमालमा मालाको उत्पति हुनुमा कुनै दुई मत छैन । किनकी तालमालमा सुरू पद्धम सम्भावको तपस्या भएको ठूलो तिमालको गेलुङ ऊ ताङ साम कुण्ड हो । जुन बेला सुरू पद्धम सम्भावको आगमन र तपस्याका साथ–साथै तिमालका लागि अमूल्य वुद्ध चित माला, बज्र र थुर्मी छोडेका थिए ।  ती मध्ये बुद्ध चित माला हालसम्म रहेको जिवित अमूल्य वनस्पती हो । यो माला बुद्धका अनुचायीहरूले तपस्या आत्मात्मिक चिन्तन र जपका लागि सय आठ बुद्ध चितको दानाबाट एउटा माला बनाई बुद्धत्व प्राप्त गर्न अं मनि पदमे हुँ भनि प्रत्येक पलमा जप गर्न प्रयोग गरी  आएको छ । वि.सं. २०१९÷२०२० साल देखि व्यक्तिगत प्रयोजनका रूपमा मात्र प्रयोग नगरी व्यवसायका रूपमा पनि उपयोग गर्दै आएका छन् । तिमालका जनता हाल यस बुद्ध चित मालाले विश्व बजार सम्म पनि स्थान ओगट्न सफल भएको छ । हामीलाई जानकारी भए अनुसार यो माला कोरिया, जापान, सिंगापुर, हङकङ, चीन, थाइल्याण्ड, अमेरिका, भारत, बर्मा, भुटान, श्रीलंका लगायतका अन्य थुप्रै मूलकहरूमा यसको माग बढ्दो छ । तर यो माला तिमालमा मात्र उत्पादन भएकाले माग बमोजिम पु¥याउन सकिरहेको छैन । उत्पादन गर्ने व्यक्तिले पनि वास्तविक मूल्य पनि पाउन नसकी रहेको अवस्था छ । यो यस्तो किन भइरहेको छ । यसको मापन गर्ने कुनै नीति नियम छैन । त्यसले गर्दा कृषकहरु मर्कामा परेको छन् । माला व्यापारीले एक मालाको कतिमा किन्छन र बेच्छन् ? तय गर्न नसकी रहेको अवस्था छ । अहिले सम्म थाहा छ । अहिले  भएनुसार  एउटै बोटमा फल्ने माला एक सय आठ दानाको लागि रू. दश हजार  देखि माथी रू. असी हजार सम्म बेचिएको खबर छ । यो माला जती सानो दाना भयो त्यती अमूल्य रहेको छ । किनकी सानोमाला बनाउँदा खाप्ने बाहेक अन्य कुनै औजार लगाउनु पर्दैन खोपे पछि सिधै माला बन्छ । अन्य औजार प्रयोग नभए पछि माला फल लाग्दा पा विजबाट श्रृष्टी हुँदा जुन महत्वपूर्ण तत्व हुन्छ । त्यो तत्व त्यो मालामा रहेको हुन्छ त्यो माला उपयोग वा प्रयोग गर्नेले बुद्धत्व प्राप्त गर्न सकिन्छ भन्ने मान्यताका आधारमा यो माला मंहंगो भएको हो । मालाको साइज थाहा भएनुसार दश एम.एम. देखि छतिस एम.एम. सम्मको भएको पाइएको छ । मालाको मूल्य पनि व्यापारीहरूले साइजको आधारमा एक व्यापारीबाट अर्को व्यापारीले किनबेच गरेको पाइन्छ । तर कृषकहरूमा त्यस्तो मूल्य निर्धारण गरी किनिदैन । व्यापारीहरू कृषकहरूसँग जति सक्दो सस्तोमा लिने गरिन्छ । हालका दिनहरूमा यस मालाको माग बढ्दो छ । माला व्यापारीहरूले प्रत्येक बर्ष माला जम्मा गर्ने नाममा मंसिर, पुष महिना देखि नै बैना गर्ने होड चलाउँछन् कति ठाउँमा त झगडा समेत भएको पाइन्छ । मालाको फूल लाग्ने समय चैत्र हो भने फल टिप्ने समय असार हो । यो माला बर्षको दुई सिजन फूल लाग्ने र फल लाग्न गर्दछ । अर्को सिजन असारमा फूल लाग्छ र फल्छ दुुई पटक फूल फल लागे पनि माला माग बमोजिम पु¥याउन सकिरहेको छैन । हालका दिनहरूमा अझ यस बुद्ध चित मालाको माग बढ्दो देखिन्छ ।