चौतारा, सिन्धुपाल्चोकबाट ‘कञ्चन’ खोज्दै पिपलडाँडामा

मोहन दुवाल

चौतारामा हुने एउटा साहित्यिक कार्यक्रममा सहभागी हुन आमन्त्रण भएको थियो सुरेश कसजूबाट त्यसैले २०७८ भाद्र २६ गते शनिबारका दिन चौतारामा पुग्ने भयौं । सुरेश कसजू सिन्धुपाल्चोक जिल्लाकै एकजना सक्रिय पत्रकार, साहित्यकार तथा समाजसेवीका रुपमा चिरपरिचित नाम भइसकेका छन् । साथै डम्बर रसिक भारतीले पनि आउन अनुरोध गरेको थियो । करिब २२ वर्ष भयो होला पछिल्लोपटक चौतारामा पुगेको – मलाई सम्झना छ । जीवनका कालखण्डहरुमा अनेकौं खालका सम्बन्धले बेरिएका थियौं, सिन्धुपाल्चोकसँग म । सुरुवातकालमा राजनीतिसँग गाँसिएको सम्बन्ध नै सिन्धुपाल्चोकसँगको मेरो प्रारम्भिक राजनीतिक सम्बन्ध हो । सिन्धुपाल्चोकका ५ जना मित्रहरु र काभ्रेका म लगायत ५ जना मित्रहरुको संयुक्त प्रयासबाट पहिलोचोटी राजनीतिक संगठन ‘पूर्व एक नम्बर कम्युनिष्ट पार्टी’ बनाइएको सन्दर्भ र इतिहास मनमा लिपिवद्ध छ । सिन्धुपाल्चोकका अमृत बोहरा, शंकर नेपाल, जयराम शर्मा, रमेशबहादुर श्रेष्ठ, गणेश रञ्जितहरुसँग काभ्रेका हामीहरु मोहन दुवाल, जवाहर श्रेष्ठ, केदारनाथ प्रधान, रामभक्त श्रेष्ठ र राजभाइ प्रधानहरुकै मिलेमतोमा कम्युनिष्ट पार्टी बनेको हो । धरैपटक हामीहरु सिन्धु र काभ्रेमा भेटघाट ग¥यौं र राजनीतिक कुराकानी र कर्ममा कार्यरत रह्यौं । तर पछिल्लोपल्टको भेटघाटमा राष्ट्रिय रुपमा ‘पूर्व एक नम्बर’ को नामबाट कम्युनिष्ट सिद्धान्त र कर्ममा व्याप्त हुन नसकिने ठहरबाट हामी एक अर्कामा रमेर राष्ट्रिय राजनीतिक पार्टीको चयनमा लाग्यौं । काभ्रे र सिन्धु जिल्लाका मित्रहरुको दुईटा कम्युनिष्ट पार्टी रोज्ने काम भयो । छलफलकै आधारमा सिन्धुपाल्चोकले नेकपा (माले) रोजे र यसैगरी काभ्रेका हामीहरुले नेकपा (चतुर्थ महाधिवेशन) रोज्यौं । राजनीति कर्ममा सिन्धुपाल्चोकसँग यसरी सम्बन्ध गाँसिएको घटना प्रसङ्गहरु अविस्मरणीय छन् ।
हुन त पहिलेको भूसम्बन्धमा पनि पूर्व एक नम्बर भन्नाले सिन्धुपाल्चोक र काभ्रेपलाञ्चोकको समष्टि रुप हो । पछि हामीले साहित्यिक कर्ममा पनि सिन्धुपाल्चोक र काभ्रेपलाञ्चोकको सहकार्य खौज्यौं र अनगिन्ति महत्वपूर्ण कार्यहरु ग¥र्यौं । कृष्णप्रसाद पराजुलीद्वारा लिखित ग्रन्थ ‘पूर्व एक नम्बर’को दोस्रो संस्करण परिमार्जित रुपमा निकाल्न सहमति जनायौं । काभ्रेली साहित्य संगमका अध्यक्षका नाताले मैले उक्त ग्रन्थ प्रकाशनका लागि ५० सौँ हजार सहयोग जुटायौं । पछि सिन्धुपाल्चोकका मित्र कृष्ण सुवेदीले पनि सिन्धुपाल्चोकबाट ३० सौँ हजार सहयोग जुटाइदिएकै परिणामबाट उक्त ग्रन्थ धुमधामसाथ बनेपामा सार्वजनिक भयो । यसरी पूर्व एक नम्बरको इतिहास प्रकाशन गर्ने काम भयो । यसै कार्यबाट उत्साहित हुँदै काभ्रे र सिन्धुका साहित्यकारहरुको संयुक्त प्रयासबाट ‘सुनकोसी साहित्य प्रतिष्ठान’ गठन भयो । सुरु कालदेखि साहित्यकार कृष्णप्रसाद पराजुलीको नेतृत्वमा संचालित उक्त प्रतिष्ठानमा म सचिव रहँदै आएकोमा पराजुलीसरको देहावसान हुनुभन्दा केही वर्ष अगाडि उहाँकै इच्छा बमोजिम म अध्यक्ष भएको गर्विलो इतिहास अविस्मरणीय छ । यसरी जोडिएको हो सिन्धुपाल्चोक र काभ्रेपलाञ्चोकको पूर्व एक नम्बरको साहित्यिक इतिहास । यस प्रतिष्ठानबाट साहित्यिक गतिविधि र सिर्जनाका थुप्रै कामहरु भएका छन् । साहित्य जगत्मा पूर्व एक नम्बरको गर्बिलो इतिहासजस्तै बनेको छ – ‘सुनकोशी साहित्य प्रतिष्ठान’ ।
पछि यसै पृष्ठभूमिलाई आधार बनाएर कविवर केदारमान व्यथितको तत्परता र इच्छा बमोजिम व्यथितजीको नाम जोडेर सिन्धुपाल्चोकको एउटा साहित्यिक संस्था बनाउने काम भयो । व्यथित कविकै अनुरोधमा मलाई साक्षी स्वरुप सदस्य–सचिवमा र कथाकार परशु प्रधानलाई सदस्य बसिदिन अनुरोध गर्दै रु. १ लाख नगद हामीलाई कविज्यूबाट दिनुभएको हो । पछि सिन्धुपाल्चोकका मित्रहरु कृष्ण सुवेदी, त्रिलोचन आचार्य, पुण्यप्रसाद न्यौपाने, गम्भीरलाल श्रेष्ठ, नरेन्द्रराज पौडेल लगायत रहेर ‘व्यथित सिन्धु प्रतिभा सम्मान कोष’ को गठन भयो । यस संस्थाबाट पनि सिन्धुपाल्चोकसँग मेरो आत्मियता थपिंदै गयो ।
साहित्य क्षेमा मैले चिनेका सिन्धुपाल्चोकका मित्रहरुमा सबभन्दा पुरानो मित्र खिलबहादुर भावुक नै हो । सङ्गीत÷गायनमा प्रेमध्वज प्रधानसँग मेरो पछिसम्मको आत्मियता कायम रहिरह्यो । सिन्धुपाल्चोकका अन्य साहित्यिक मित्रहरुमा कञ्चन प्रियदर्शी, सुरेश कसजू, जीवन श्रेष्ठ, डम्बर रसिक भारती, अमित घिमिरे, चन्द्रप्रसाद न्यौपाने, साधुराम नेपाल, यदुनाथ वसन्तपुरे, पिताम्बर भण्डारी आदिसँग मेरो सम्बन्ध र मित्रता अतुलनीय रह्यो; अद्यावधि रहिरहेको छ ।
यसरी सिन्धुपाल्चोकसँग भौगोलिक, राजनीतिक, साहित्यिक, सांस्कृतिक सम्बन्ध अटुट रुपमा गाँसिंदै गएकोमा म गौरव गर्छु । वास्तवमा सिन्धुपाल्चोक आफ्नै जिल्लाजस्तो मेरो मानसपटलमा रहिरहेको छ । राजनीति, साहित्य क्षेत्रमा मात्र होइन, २०३६ सालताका भएको ‘नेराशिसं’को राष्ट्रिय आन्दोलनको क्रममा नेराशिसंको अभियानमा लाग्दा सिन्धुपाल्चोकका अग्नि सापकोटा पनि बिर्सन नसकिने मेरो आन्दोलनका आत्मिय मित्र हुन् । यसरी थुप्रै प्रसङ्ग, घटनाहरु छन् सिन्धुपाल्चोकसँग गाँसिएका मेरा स्मरणहरु । मेरो मानसपटलमा रहिरहेको सिन्धुपाल्चोकसँग २२ वर्षपछि हुन लागेको साहित्यिक भेटघाट कार्यक्रममा जाने टुङ्गो लगाइयो । काभ्रेसँग जोडिएको जिल्ला, जुन जिल्लासँग मेरो व्यक्तिगत मोह छ, जहाँबाट मेरो थुप्रैपटक सम्मान भएको छ, जहाँका राजनीतिज्ञ, साहित्यकार, सामाजिक अभियन्ताहरुसँग गाढा सम्बन्ध र माया गाँसिएको छ, आज त्यहाँ पुग्ने धुनमा चारदोबाटोमा भारद्वाज मित्रको गाडी पर्खिरहेको छु । विहान ८ः३० तिर बनेपा, चारदोबाटोमा कृष्ण सुवेदी (भारद्वाज मित्र) ले थ्याच्च आफ्नो गाडी रोकिदिए र म गाडीमा चढें । बाबा बस्नेत र जितेन्द्र रसिक दुईजना मेरा पुराना साहित्यिक मित्रहरु पनि गाडीमा रहेछन् । जितेन्द्रजीलाई मैले ठम्याउन सकिनँ, जनमत दिएपछि उहाँले पनि ३ वटा पुस्तक दिंदै सिर्जनाले चलाइराखेको जनमत साहित्यडटकम अनलाइनको मुरी मुरी प्रशंसा गर्दै मेरो तारिफ गरेपछि मैले बल्ल ठम्याउन पाएँ, जितेन्द्र रसिकलाई । जितेन्द्र रसिकसँग बाटोभरी कुरा गर्दै गयौं । साँगाचोकमा चिया पिउँदै, इर्खुमा फोटो खिँच्दै हामी चारजना ठीक १०ः०० बजे चौतारामा पुग्यौं । खाना खाने होटेल अगाडि कृष्णजीले मोटर रोक्न नपाउँदै सिन्धुपाल्चोकका मित्रहरुले हामीलाई घेर्न थाले । खाना खान होटेलभित्र छिर्दा साहित्यकारहरु डम्बर रसिक भारती र जीवन श्रेष्ठलाई भेट्यौं । अण्डरग्राउण्डमा रहेको होटेलमा मीठो दालभात अर्गानिक तरकारीसँग रमाई–रमाई खायौं । कार्यक्रममा सहभागी हुन आएका थुप्रै मित्रहरुसँग नमस्ते साटासाट ग¥यौं । खाना खाइसकेपछि पिपलडाँडामा पुग्नु थियो; करिब आधा घण्टाको मोटर बाटो होलान् भन्थ्यो । हिजोको झरीले कार जान नसकिएला भन्ने हाम्रो डर थियो; त्यस्तै भयो । कारलाई ठाउँ–ठाउँमा धक्का दिएकै कारणले कार्यक्रम स्थलमा जान सकिने सम्भावना भएन । बाटोमा रहेको एउटा कार्यालयभित्र कृष्णजीले मोटर पार्किङ गर्न लगे । हामी बिस्तारै हिँड्दै र ठाउँ–ठाउँको प्राकृतिक फोटाहरु खिँच्दै पिपलडाँडातिर लम्किंदै थियौं, हिँड्दै गर्दा बाटोमा कवि तथा राजनितिज्ञ सरल सहयात्रीले गाडी रोके र गाडीमा चढेर कार्यक्रम स्थलमा पुग्यौं ।
कार्यक्रम हुने स्थलमा पाल टाँगिएको छ । भिरालो डाँडोमुन्तिर छ कार्यक्रम स्थल । त्यसको अगाडि नै सहिद पार्क र कञ्चन प्रियदर्शीको प्रतिमा राखेको ठाउँ देखा प¥यो । फुङ्ग परेको डाँडो, पार्कभित्र आधा पारेको रुखको मुण्टो र पार्कभित्र खडा छ प्रतिमा । कञ्चन प्रियदर्शी सोझो पात्र; बाङ्गो गर्न नै नजानेका सोझो भएकैले सेनाको गोलीको सिकार भएर सहादत प्राप्त गरेका साहित्यकार, पत्रकार हुन् । पिपलडाँडाको इतिहासमा एउटा तपस्वी जन्म्यो अर्थात् त्याग–तपस्याका प्रतिमूर्ति, साहित्य, पत्रकारितामा पनि आफ्नो नाम बनाउन सफल एकजना सिन्धुपाल्चोकका राजनीतिकै मर्म बुझेका शहिद अभियन्ता । २०४९ सालदेखि चिनेका परिश्रमी लेखक÷पत्रकारलाई सुनकोसी साहित्य प्रतिष्ठानका तर्फबाट विद्वतवृत्तिसम्म दिन पाएका लेखक कञ्चन प्रियदर्शीले ‘सगरमाथा’ दैनिकमा मेरो साहित्यिक कर्ममा सम्मान प्रकट गरेर लेखेका अक्षरहरु मलाई यहाँ झल्झली आँखामा नाच्न थाल्यो । सिधा, परिश्रमी, सोझो देखिंदो अक्षरका पूजारी, सुन्दर कलम–कर्मी कञ्चनकै प्रतिमा अगाडि झलझली सम्झना मन र आँखाभरि आइदियो । रुन सकिनँ, सम्झनाले विभोर भएँ । कार्यक्रममा वक्ताहरु सबैजसोले सबैका ‘प्रियदर्शी’लाई ‘कञ्चन’ मन भएका राजनीतिज्ञ तथा साहित्यकार, पत्रकारका रुपमा स्मरण गरे । खुशी लाग्यो; कार्यक्रममा सामेल हुन पाउँदा र सिन्धुपाल्चोकसँग पुनः सम्बन्ध गाँस्दै मित्रता गाँस्न पाउँदा । रमाइलो ढङ्गले सिन्धुपाल्चोकका मन साटासाट ग¥यौं । फर्किंदा हामीहरु कुराकानी गर्दै, सिन्धुपाल्चोक मनमा राख्दै आउँदा बनेपा आइपुगेको नै याद भएन । कृष्णजीले बनेपा आइपुगेको संकेत गरे । मित्रहरुलाई नमस्ते ग¥यौं र बनेपामा ओर्लियौं ।