गोरखाली फौजसँग अंग्रेज फौजको काभ्रेको कामिडाँडामा लडाईं

परशु घिमिरे

काभ्रे जिल्लाको बेथाञ्चोक गाउँपालिकाको वडा नम्बर ५ मा पर्ने कामिडाँडामा गोरखाली फौज र अंग्रेज फौजबीच ठूलै लडाईं भएको रहेछ । अंग्रेज सेना (फौज) मध्ये पाँच सय जनालाई गोरखाली सेनाले टाउँको गिडेर खाल्डोमा हालेका अरे, जसलाई आज पनि घ्यागर वांग भनिन्छ । तामांग भाषामा घ्यागर वांग भनेको विदेशीलाई पुरेको खाल्डो भनिन्छ अरे । ८६ वर्षिय अक्कलबहादुर तामांगका अनुसार गोरखाली फौजले अंग्रेज फौजलाई हराएको ठाउँ हो यो । बेथाञ्चोक गाउँपालिकाको वडा नम्बर ३ मा अहिले पनि प्रसिद्ध गोरखाली गाउँ छ । ब्रिटिस सेना (अंग्रेज फौज) लाई गोरखाली फौजले युद्ध जितेर गएर बसेकाले गोरखाली गाउँ भनिएको हो । अक्कलबहादुरका अनुसार गोरखाली फौजका कमाण्डरलाई सपनामा महादेव आएर भनेछन् विदेशी फौज उत्तर फर्कदा अन्धकार (अध्यारो) देख्छन्, दक्षिणतिर फर्कदा उज्यालो देख्ने छन् । यसर्थ तिमीहरु बन्दोबस्तका साथ लडाईं लड्नु, तिमीहरुको जित निश्चित छ । यसो भनेर महादेव अलप भएछन् । त्यहीँ बेलादेखि नै कपुर महांकालको पूजाआजा गर्न थालिएको हो । अक्कलबहादुर तामांगकै पहलमा कपुर महांकलको मन्दिर बनाइएको छ । कामिडाँडाबाट एक किलोमिटरमाथी अग्लो चुचुरोमा यो महादेवको मन्दिर बनाइएको छ । यो डाँडाको चुचुरोमा तामाको दुई तीन फिट अग्लो पिल्लर गाडिएको छ । कुनैबेला माओवादी सेनाको काभ्रेको कामिडाँडामा शिविर बनाइएको र पछि चितवनको शक्तिखोर शिविर लगिएको थियो । इतिहास हामी नेपालीको गौरवको विषय हो । बेथाञ्चोक गाउँपालिकाले खोज, अध्यायन, अनुसन्धान र युद्धकला संग्राहलय निर्माणमा पहल गरोस् । युद्धकला संग्राहलय बन्यो भने पर्यटकीय गन्तव्य बन्न सक्छ भन्ने कुरा ख्याल गर्न पालिकासँग आग्रह गर्न चाहन्छु ।
र, सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म चलेको नेपाल–अङ्ग्रेज युद्ध त्यस बेलाको नेपाल अधिराज्य र इष्ट इन्डिया कम्पनी बिच भएको थियो, जसको परिणाम स्वरूप सुगौली सन्धी भएको थियो । नेपालले आफ्नो एक–तिहाई भूभाग बेलायतलाई सुम्पनु परेको थियो । नेपाल र अङ्ग्रेज इष्ट इन्डिया कम्पनी सरकारबिच १८१४ देखि १८१६ सम्म भएको युद्धलाई एङ्गलो–नेपाल युद्ध (१८१४–१६) पनि भनिन्छ । इष्ट इण्डिया कम्पनीले नेपालका विभिन्न भागमा आक्रमण गरेका थिए ।
कप्तान किनलोकको नेतृत्वमा आधुनिक हतियारसहित २४ सय अंग्रेज फौज आएको बुझिन्छ । नेपाल एकीकरणका क्रममा रहेका राजा पृथ्वीनारायण शाहका गोर्खाली फौजले सिन्धुलीगढीमा घरेलु हतियार र अरिंगालको गोलाको मद्दत लिएर अंग्रेजलाई पराजित गरेको इतिहास छ । युद्ध भएको २५० वर्ष पूरा भएको सन्दर्भमा सिन्धुलीगढीमा संग्रालय बनाइएको हो ।
घरेलु हतियारका भरमा युद्ध लडेर गोरखाली सेनाले अत्याधुनिक हातहतियारले सुसज्जित अंग्रेजहरूलाई परास्त गरेका थिए । विसं १८२४ असोज १५ गते भएको उक्त युद्धमा एक हजार ६०० जति अत्याधुनिक बन्दूकधारी अङ्ग्रेज जवानको सिन्धुलीगढीमा ज्यान गएको थियो । सरदार वंशु गुरुङको फौजले चेपुवामा पारी अङ्ग्रेज फौजमाथि आक्रमण गरेको थियो भनिन्छ । यो सिन्धुलिगढ़ी युद्ध नै विश्व बिजेता अंग्रेजको एसियामा पहिलो पराजय भएको केहि इतिहासविदको दाबि छ भने कसैले दक्षिण एसियामा अंग्रेजको पहिलो पराजय भएको दाबी गर्दछ
सिन्धुली गढीमा तीन दिनसम्म युुद्ध भएको अनुमान गरिएको छ । इतिहास शिरोमणी बाबुराम आचार्य, इतिहासविद् प्रा. दिनेशराज पन्त र गढीबारे लामो समय अध्ययन गरेका पूर्वजर्नेल डा. प्रेमसिंह बस्न्यातले लेखेको पुस्तकमा समेत असोज १५ गते नै सिन्धुली गढीमा गोर्खाली फौजले विजय हासिल गरेको कुरा स्पष्ट छ । इतिहास गौरव गर्ने विषय हो ।