आस्था र आशाका कविः उपेन्द्र श्रेष्ठ

कवि उपेन्द्र श्रेष्ठ नेपाली साहित्यमा नौलो नाम होइन । विद्रोही भावनाका कविता कोर्ने उनी आफ्नो कवितामा अभिव्यक्तिको तीक्ष्णता बडो मार्मिक ढङ्गले प्रस्तुत गर्दथे । उनका कविताहरु मान्छेकै अस्तित्वका लागि जिउँदो आवाज बोकेर देखा पर्छन् । प्रगति र जागरणका लागि उनका कविताका पङ्क्तिहरु सृजित हुन्छन् । यथार्थप्रतिको अटल विश्वास र निष्ठामा उनका कविताहरु आस्था र आशाका केन्द्रविन्दुमा केन्द्रित भएर अनुभूति पोख्छन् । उनी आफ्ना असन्तुष्टि कवितामा यसरी पोख्छन् ः

फेरि यतिखेर

मभित्र बाँचेको दासले

मसँग

आफ्नो मुक्ति मागेको छ ।

कवि उपेन्द्र श्रेष्ठले आफ्ना धेरै कवितामा आफ्नो विद्रोही भाव र आस्थालाई अभिव्यक्त गर्ने गर्दथे । जीवन र जगत्प्रतिको उनको विश्वास नै उनको अटल भावना र चाहना पनि हो । नेपालीहरुका दुःख र बेथितिमा जनतालाई साथ दिने हुँकार फुकेका छन्, विद्रोह ओकलेका छन् । सत्ताको पिछलग्गू बनेर स्वाभिमानलाई बन्धकी राख्ने दिवास्वप्नका विरुद्ध कविता लेखेर आफ्नो चिन्तनलाई अगाडि राखेको देखिन्छ ।

सामन्तकालीन सोचकै विकृति हो व्यक्तिपूजा । कवि श्रेष्ठ सामन्ती सोचका विरुद्ध आफ्नो कविता यो व्यक्तिपूजा कति गर्ने हामीले ? मा यसरी व्यक्तिन्छन् ः

मात्र बुद्धको नाममा

निर्लज्ज भएर

कति माग्ने हामीले दालभात ?

मात्र ईश्वरको नाममा

मोक्षका लागि

यो बलिपूजा कति गर्ने हामीले ?

प्रजातन्त्र प्राप्तिपछि पनि जनताका चाहनाहरु पूरा हुन नसक्नु, देशमा विकास र प्रगतिका लहरहरु उठ्न नसक्नु, नेताजीहरुको संस्कार र स्वभावमा बेथितिहरु छरपष्ट देखा परिरहनु आदि प्रसङ्गहरु देखेपछि आफ्नो प्रतिक्रियास्वरुप कवितामा कविले अनुभूति पोख्न खोज्नु कविको समसामयिक स्थितिप्रतिको चिन्तन मान्नुपर्छ, जुन स्वाभाविक ठहर्छ । कवि उपेन्द्र श्रेष्ठ पनि आफ्ना कविताहरुमा देशको स्थिति, सामाजिक परिवेश, जनमानसको चाहना स्वरुप आफ्नो दृष्टि व्यवहार कवितामा सटिक अनुभूति पोख्न खोज्थे । नयाँ ऋतुको चाहना गर्ने उनका दृष्टिकोण कवितामा अस्वस्थ मौसम दूषित हावा विरुद्ध लक्षित छन् ।

कुबेलामा नाङ्गिनु परेको

जीउभरि दुःख र पीडाका

काँडैकाँडाहरु उम्रेको क्याम्टस हुँ म

नयाँ मौसम र नयाँ ऋतुको चाहनामा

कतिपल्ट हुने म नाङ्गो

नाङ्गो भएर पनि

मैले कति भोग्ने यो अस्वस्थ मौसम

मैले कति भोग्ने यो दूषित हावा … ? अँध्यारो परिस्थिति र परिवेशका विरुद्ध विद्रोह उठ्नु नराम्रो होइन । विद्रोहका स्वर अन्य अनुभूतिहरु कवितामा पोखिनु प्रगतिउन्मुख नै हुन्छ । उनका कविताले यस्तै विद्रोही भावधारा बोकेर जीवन्तता रोज्ने गर्छ । क्षत् विक्षत भएको छ मेरो वर्तमान कवितामा मानवीयतामा दरिद्रताको प्रवेश भएकोमा यसरी चिन्ता व्यक्त गर्छन् ः

ए मेरो मित्र

यो जातीय द्वन्द्व र संघर्षले

मरिसकेको छ मान्छेभित्रको प्रेमस्नेह

तिमीलाई के भनूँ म

यो जातीय कलहमा

बलमा डढेको छ मेरो बौद्धमय

क्षत विक्षत भएको छ मेरो वर्तमान ।

जीवनमा भोगेका दुःख, पीडा, विरह, आस्था, अनास्थाकै अनुभूति नै साहित्यमा प्रकट हुन्छ । साहित्यिक अनुभूति भनेको हावादारी कल्पनाको विषयवस्तु होइन । लेखनमा कसरी परिमार्जन ल्याउने भन्नेबारेमा लेखकहरुमा राम्रो किसिमको सोच हुनुपर्ने हो । यदि यसप्रकारको सोच नराखीकन लेखनलाई मनपरि लेखनको रुपमा स्वीकार्ने बाध्यता र कमजोरी देखाउँछ भने त्यो साहित्य फगत कोरा साहित्य बन्छ । यस्तै सोच बोकेर साहित्य सिर्जनामा रमाएका उनले कविताविधामा मान्छेको हितखातिर आफूलाई लगाइरहे । उनका कविताहरु त्यति क्लिष्ट छैनन् । भावधारा बुझ्न त्यति गाह्रो पनि छैन । विद्रोहलाई सटिक ढंगले व्यक्त गर्दथे उनका कविताहरुले ।

नयाँ मूल्य र मान्यताका लागि लेख्नुपर्छ, प्रत्येक नेपालीहरु मुक्त हुनुपर्छ । समाज, देश र जनमानसलाई शोषण, अन्याय लगायतका कुप्रवृत्तिबाट मुक्त बनाइनुपर्छ भन्ने विचार बोकेका उनले केही कथा र केही समालोचनाहरु लेखेता पनि कवितामै उनको कलम धेरै पोखियो ।

वि.सं. १९९२ माघ २० गते उनका बाबु जागीरे भई चिसापानीगढीमा रहँदा त्यही जन्मेका उनी ७४ वर्ष ४ महिना ४ दिन बाँचेर वि.सं. २०६७ जेठ २४ गते यस धर्तीबाट विदा भए । एम.ए.सम्म अध्ययन गरेका उनले थुप्रै संघ संस्थामा पनि सेवा पु¥याए । नारायणी कला मन्दिरका संस्थापक (२०१९), युवक साहित्य सेमिनारको संयोजक (२०२१), रामपुरमा भएको देशव्यापी साहित्य सेमिनारको संयोजक (२०२२) भई सेवा पु¥याएका थिए । उनका प्रकाशित कविताका कृतिहरुमा निम्तो (२०१७), पञ्चायत (२०२५), उपेन्द्र श्रेष्ठका कविता (२०३९), अस्वीकृति (२०५६), दासले मसँग मुक्ति मागेको छ  (२०५९) रहेका छन् । उनका कविताहरु हिन्दी र अँग्रेजीमा पनि अनुवाद भई प्रकाशित छन् भने उनले आधुनिक कविताको सम्वद्र्धनमा नयाँ योगदान पु¥याएवापत युगकवि सिद्धिचरण पुरस्कार (२०५४), प्रसिद्ध प्रबल गोदवा(२०३९), गद्दी आरोहण रजत महोत्सव पदक (२०५३), मधुपर्क पुरस्कार (२०६३), युगकवि सिद्धिचरण पुरस्कार (२०५३), हरिहर शास्त्री–सावित्रीदेवी स्मृति पुरस्कार र चितवन वाङ्मय प्रतिष्ठानबाट सम्मानित भइसकेका छन् ।

कविले आफ्नो तत्कालीन अवस्था र व्यवस्थालाई यसरी कवितामा चित्रण गरेका छन् ः

यो कत्रो विडम्वना आज सूर्य विहानी भएको छ

मेरो बोधिवृक्षको बुद्धले हिंसा र हत्यामा विश्वास राख्न थालेको छ

म फूलजस्तो कोमल सपना

यो हावा, पानी र माटोमा गर्भमै तुहिएको छ

म चेतना

म प्रकाश

म खण्डित भएर पनि इतिहासमा जीवितै छु ।