नेत्ता प्रचण्डको सपना साकारको पहिलो खुड्किला नै संघीय संसदमा देखियो

संघीयता, धर्मनिरपेक्षता, समानुपातिक समावेशिता र नयाँ संविधानमा नेत्ता प्रचण्डको ऐतिहासिक भूमिका पुष्टि भएको छ ।

नेपालको राजनीतिक इतिहास निरन्तर संघर्ष, परिवर्तन र पुनर्निर्माणको प्रक्रियाबाट अघि बढेको इतिहास हो। यहाँको समाजले विभिन्न कालखण्डमा राजनीतिक दमन, सामाजिक असमानता, आर्थिक शोषण र सांस्कृतिक विभाजनको सामना गर्दै आएको छ। यिनै चुनौतीहरूको बीचबाट नेपाली जनताले परिवर्तनको खोजी गरेका छन्। यही ऐतिहासिक प्रक्रियाको परिणामस्वरूप नेपालले संघीयता, धर्मनिरपेक्षता, समानुपातिक समावेशिता र नयाँ संविधान जस्ता ऐतिहासिक उपलब्धिहरू हासिल गरेको छ।

यी उपलब्धिहरू आकस्मिक रूपमा प्राप्त भएका होइनन्। यी परिवर्तनहरू लामो राजनीतिक संघर्ष, जनआन्दोलन र वैचारिक लडाइँको परिणाम हुन्। विशेष गरी नेत्ता प्रचण्डको नेतृत्वमा सञ्चालन भएको क्रान्तिकारी राजनीतिक आन्दोलनले यी परिवर्तनहरूलाई संस्थागत गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो।

कमरेड प्रचण्डको नेतृत्व केवल सत्ता प्राप्तिको संघर्ष मात्र थिएन। उनको नेतृत्वले नेपाली समाजमा संरचनात्मक परिवर्तन ल्याउने लक्ष्य राखेको थियो। उनले जनताको लामो संघर्षलाई राजनीतिक संस्थागत प्रक्रियामा रूपान्तरण गर्दै समाजलाई समावेशी, न्यायपूर्ण र लोकतान्त्रिक बनाउने प्रयास गरे।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि: सामाजिक र राजनीतिक असमानताको विरुद्ध संघर्ष

नेपाल लामो समयसम्म केन्द्रीकृत राज्य संरचना र राजतान्त्रिक शासन प्रणालीको अधीनमा रह्यो। यो शासन प्रणालीमा राजनीतिक शक्ति सीमित वर्गको हातमा केन्द्रित थियो। ग्रामीण क्षेत्र, दलित समुदाय, आदिवासी जनजाति, महिला तथा मधेसी समुदाय राज्यको निर्णय प्रक्रियाबाट लगभग बहिष्कृत अवस्थामा थिए।

यस अवस्थाले समाजमा गहिरो असमानता र असन्तुष्टि पैदा गर्यो। यही असन्तुष्टिले विभिन्न राजनीतिक आन्दोलनहरू जन्मायो। १९९० को जनआन्दोलनले बहुदलीय लोकतन्त्र पुनःस्थापित गर्‍यो, तर त्यो परिवर्तनले समाजको गहिरो संरचनात्मक समस्यालाई पूर्ण रूपमा समाधान गर्न सकेन।

यही परिस्थितिमा १९९६ मा सुरु भएको Nepalese Civil War (जनयुद्ध) नेपाली राजनीतिक इतिहासको निर्णायक मोड बन्यो। यो आन्दोलनको नेतृत्व नेत्ता प्रचण्डले गरेका थिए।

जनयुद्धले केवल राजनीतिक सत्ता परिवर्तनको माग मात्र गरेन; यसले सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक रूपान्तरणको एजेन्डा अघि सारेको थियो। यस आन्दोलनले राज्यको संरचना, सत्ता वितरण र सामाजिक न्यायका प्रश्नहरूलाई राष्ट्रिय बहसको केन्द्रमा ल्यायो।

संघीयताको अवधारणा र यसको आवश्यकता !

नेपाल एक बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक समाज भएको देश हो। तर लामो समयसम्म राज्य संरचना अत्यन्त केन्द्रीकृत थियो। यसले विभिन्न क्षेत्रीय समुदायहरूको पहिचान, अधिकार र प्रतिनिधित्वलाई सीमित बनाएको थियो।

यस समस्याको समाधानका रूपमा संघीयताको अवधारणा अघि आयो। संघीयता भनेको केवल प्रशासनिक विभाजन होइन; यो सत्ता, स्रोत र अवसरको समान वितरणको राजनीतिक प्रणाली हो।
नेता प्रचण्डको नेतृत्वमा संघीयताको मुद्दा नेपाली राजनीतिमा सशक्त रूपमा उठाइएको थियो। उहाँले संघीयतालाई सामाजिक न्याय र समानताको माध्यमका रूपमा प्रस्तुत गरे।

संघीय संरचना लागू भएपछि स्थानीय सरकारहरूलाई अधिकार हस्तान्तरण गरियो। यसले स्थानीय समुदायलाई विकास, प्रशासन र राजनीतिक निर्णय प्रक्रियामा सक्रिय भूमिका खेल्ने अवसर प्रदान गर्‍यो।

संघीयताले नेपालमा शक्ति केन्द्रीकरणको परम्परालाई तोड्दै लोकतान्त्रिक सहभागिताको नयाँ ढोका खोल्यो।

धर्मनिरपेक्षताको स्थापना !

नेपाल लामो समयसम्म हिन्दू राज्यको रूपमा परिचित थियो। यस अवस्थाले अन्य धर्मका अनुयायीहरूलाई पूर्ण समानताको अनुभूति गराउन सकेको थिएन।

राज्यलाई सबै धर्मप्रति समान व्यवहार गर्ने संरचनामा रूपान्तरण गर्न धर्मनिरपेक्षताको अवधारणा अघि सारियो।

नेत्ता प्रचण्ड र परिवर्तनकारी शक्तिहरूले धर्मनिरपेक्षतालाई धार्मिक स्वतन्त्रता, समानता र सहअस्तित्वको आधारको रूपमा प्रस्तुत गरेका थिए।

धर्मनिरपेक्षताको स्थापनाले नेपाली समाजमा धार्मिक विविधताको सम्मान गर्ने वातावरण निर्माण गर्यो। यसले राज्यलाई कुनै एक धर्मसँग जोडिने अवस्थाबाट मुक्त गर्दै सबै नागरिकलाई समान अधिकार सुनिश्चित गर्ने मार्ग खोलेको छ।

समानुपातिक समावेशिता: सामाजिक न्यायको आधार ।

नेपालको राजनीतिक संरचना लामो समयसम्म केही सीमित समुदायको नियन्त्रणमा थियो। महिला, दलित, आदिवासी जनजाति, मधेसी र पिछडिएका वर्गहरूको प्रतिनिधित्व अत्यन्त कम थियो।

यस ऐतिहासिक असमानतालाई सुधार गर्न समानुपातिक समावेशिताको सिद्धान्त अघि ल्याइएको थियो।

यस सिद्धान्तअनुसार राज्यका सबै निकायहरू—राजनीतिक संस्था, प्रशासन, सुरक्षा निकाय तथा सार्वजनिक सेवामा—विभिन्न समुदायहरूको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गरिनु आवश्यक मानिन्छ।

समावेशिताको नीति लागू भएपछि विभिन्न समुदायहरूको सहभागिता उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ।

यसले लोकतन्त्रलाई केवल निर्वाचन प्रणालीमा सीमित नराखी सामाजिक प्रतिनिधित्वको व्यापक ढाँचामा विस्तार गरेको छ।

नयाँ संविधान निर्माण प्रक्रिया

नेपालको राजनीतिक परिवर्तनको सबैभन्दा महत्वपूर्ण उपलब्धि भनेको नयाँ संविधान निर्माण हो।

लामो राजनीतिक संक्रमणपछि २०१५ मा Constitution of Nepal 2015 जारी भयो।

यस संविधानले संघीयता, धर्मनिरपेक्षता र समानुपातिक समावेशितालाई राज्यको आधारभूत सिद्धान्तका रूपमा स्वीकार गरेको छ।

संविधान निर्माण प्रक्रियामा विभिन्न राजनीतिक दल, सामाजिक समूह र नागरिक समाजका प्रतिनिधिहरू सहभागी भएका थिए।

यस प्रक्रियामा सहमति, संवाद र राजनीतिक समायोजनको महत्वपूर्ण भूमिका रहेको थियो।

नेत्ता प्रचण्डले संविधान निर्माण प्रक्रियामा विभिन्न दलबीच सहमति निर्माण गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए।

संविधानले मौलिक अधिकारहरूको व्यापक सूची प्रस्तुत गरेको छ, जसले नागरिक स्वतन्त्रता, सामाजिक न्याय र समानताको ग्यारेन्टी प्रदान गर्दछ।

सामाजिक परिवर्तनमा नेत्ता प्रचण्डको भूमिका

राजनीतिक परिवर्तन केवल कानुनी दस्तावेजबाट मात्र सम्भव हुँदैन। यसको लागि वैचारिक दृष्टि, संगठनात्मक क्षमता र जनताको विश्वास आवश्यक हुन्छ।

नेत्ता प्रचण्डको नेतृत्वले यही भूमिका खेलेको थियो।

उहाँले जनताको संघर्षलाई राजनीतिक संरचनामा रूपान्तरण गर्ने प्रक्रिया अघि बढाए।

उहाँको नेतृत्वले ग्रामीण क्षेत्रका समुदाय, श्रमिक वर्ग, किसान तथा सामाजिक रूपमा वञ्चित समुदायलाई राजनीतिक प्रक्रियामा सहभागी गराउने वातावरण निर्माण गर्‍यो।

यसले नेपालको लोकतन्त्रलाई केवल औपचारिक संरचनाबाट सक्रिय जनसहभागिताको प्रणालीतर्फ अघि बढायो।

चुनौतीहरू र आलोचनात्मक दृष्टि

यद्यपि संघीयता, धर्मनिरपेक्षता र समावेशिताका सिद्धान्तहरू लागू भए पनि कार्यान्वयन प्रक्रियामा विभिन्न चुनौतीहरू देखा परेका छन्।

संघीय संरचनामा प्रशासनिक समन्वय, आर्थिक स्रोत वितरण र नीति कार्यान्वयनका समस्या देखिएका छन्।

धर्मनिरपेक्षता र समावेशिताको अवधारणालाई लिएर समाजमा विभिन्न राजनीतिक बहसहरू पनि भएका छन्।

तर लोकतान्त्रिक प्रणालीको मुख्य विशेषता भनेको यस्ता बहस र आलोचनाहरूको माध्यमबाट प्रणालीलाई अझ सुधार गर्ने अवसर हुनु हो।

यस दृष्टिले हेर्दा यी परिवर्तनहरू अझ परिपक्व हुँदै जाने प्रक्रिया जारी छ।

निष्कर्ष

संघीयता, धर्मनिरपेक्षता, समानुपातिक समावेशिता र नयाँ संविधान नेपालको आधुनिक राजनीतिक इतिहासका महत्वपूर्ण उपलब्धिहरू हुन्।

यी उपलब्धिहरू नेपाली जनताको लामो संघर्ष, बलिदान र राजनीतिक चेतनाको परिणाम हुन्।

यस ऐतिहासिक प्रक्रियामा नेत्ता प्रचण्डको नेतृत्वले निर्णायक भूमिका खेलेको छ।

उहाँले सामाजिक न्याय, समावेशिता र लोकतान्त्रिक मूल्यमा आधारित नयाँ राज्य संरचना निर्माणको मार्ग खोल्न महत्वपूर्ण योगदान दिएका छन्।

आज नेपाल लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको रूपमा अघि बढिरहेको छ। भविष्यमा यी उपलब्धिहरूलाई अझ सुदृढ बनाउँदै सामाजिक न्याय, आर्थिक समृद्धि र राष्ट्रिय एकताको दिशामा देशलाई अघि बढाउनु सबै स्पष्ट बहुमत प्राप्त सरकारको साझा जिम्मेवारी भएको छ ।