पुस्तक समिक्षा ललितपुरको पत्रकारिता इतिहास : स्थानीय सञ्चारको प्रामाणिक दस्ताबेज बन्यो

इतिहास कुनै राष्ट्र, समाज वा संस्थाको सामूहिक स्मृति हो। यो केवल विगतका घटनाहरूको क्रमबद्ध विवरण मात्र होइन, वर्तमानलाई बुझ्ने आधार र भविष्यको मार्गनिर्देशक पनि हो। इतिहास लेखनको मूल उद्देश्य समयसँगै हराउन सक्ने तथ्य, अनुभव र योगदानलाई व्यवस्थित रूपमा अभिलेखबद्ध गर्नु हो।

यसैकारण आज विश्वभर स्थानीय इतिहास लेखनलाई राष्ट्रिय इतिहास निर्माणको आधार मान्न थालिएको छ। स्थानीय समाज, संस्कृति, शिक्षा, राजनीति र सञ्चारका इतिहासहरू व्यवस्थित रूपमा अभिलेखीकरण नगरी समग्र राष्ट्रको इतिहास पूर्ण बन्न सक्दैन। नेपालको पत्रकारिता इतिहासको सन्दर्भमा पनि यही यथार्थ लागू हुन्छ।

नेपालमा पत्रकारिताको इतिहासबारे केही उल्लेख्य अनुसन्धान भए तापनि ती प्रायः राष्ट्रिय तहका सञ्चारमाध्यम वा राजधानीकेन्द्रित छन्। जिल्लागत पत्रकारिताको विकासक्रम, स्थानीय सञ्चार संस्थाहरूको योगदान, पत्रकारिता शिक्षाको विस्तार तथा पत्रकारहरूको सङ्घर्षलाई व्यवस्थित रूपमा अभिलेख गर्ने प्रयास भने सीमित छन्।

यही अभावलाई पूरा गर्ने उद्देश्यका साथ पत्रकार तथा अनुसन्धानकर्ता रामहरि कार्कीद्वारा लेखन तथा सम्पादन गरिएको ‘ललितपुरको पत्रकारिता इतिहास’ प्रकाशित भएको छ।
नेपाल पत्रकार महासंघ, ललितपुरद्वारा प्रकाशित २४८ पृष्ठको यो कृति केवल एउटा जिल्लाको सञ्चार इतिहास होइन; यो नेपालको स्थानीय पत्रकारिता अध्ययनका लागि आधारभूत सन्दर्भग्रन्थको दस्ताबेज हो ।
पुस्तकले ललितपुर जिल्लाको करिब सात दशक लामो पत्रकारिता यात्रालाई तथ्य, अभिलेख, तथ्याङ्क, संस्मरण र संस्थागत इतिहाससँग जोडेर प्रस्तुत गरेको छ। यसले स्थानीय पत्रकारिताको विकासलाई राष्ट्रिय पत्रकारिताको समग्र यात्रासँग सम्बद्ध गर्दै सञ्चार इतिहासलाई नयाँ दृष्टिकोणबाट हेर्ने अवसर प्रदान गर्छ।

पुस्तकको सबैभन्दा उल्लेखनीय पक्ष यसको ऐतिहासिक खोज हो। लेखकले ललितपुरको पत्रकारिताको सुरुआत ००९ सालमा संस्कृतिविद् सत्यमोहन जोशीको सम्पादनमा प्रकाशित ‘कलाकार’ त्रैमासिकबाट भएको तथ्यलाई प्रमाणसहित प्रस्तुत गरेका छन्। यसरी पुस्तकले इतिहास मात्र दोहोर्‍याएको छैन; इतिहासका छुटेका पानाहरू खोजेर पुनः सार्वजनिक गरेको छ। पत्रकारिता इतिहासमा यस्ता सूक्ष्म खोजहरू नै अनुसन्धानको वास्तविक उपलब्धि मानिन्छन्।

चार खण्डमा विभाजित पुस्तकको संरचना सन्तुलित र व्यवस्थित छ। पहिलो खण्डले ललितपुरको पत्रकारिता विकासक्रमसँगै छापा, रेडियो, टेलिभिजन तथा अनलाइन सञ्चारमाध्यमहरूको विस्तृत परिचय प्रस्तुत गर्छ।

लेखकले ०८२ असार मसान्तसम्म जिल्लामा दर्ता भएका ३८२ वटा पत्रपत्रिका, २२७ वटा अनलाइन सञ्चारमाध्यम, २७ वटा टेलिभिजन संस्था तथा विभिन्न रेडियोहरूको विस्तृत विवरण समेटेका छन्। यस्ता तथ्याङ्कहरूले पुस्तकलाई सामान्य विवरणात्मक पुस्तकभन्दा धेरै माथि उठाएर अनुसन्धानयोग्य दस्ताबेज बनाएका छन्। सञ्चारमाध्यमहरूको स्थापना, विकास, रूपान्तरण र विस्तारलाई क्रमबद्ध रूपमा प्रस्तुत गरिएको हुँदा आगामी पुस्ताका अनुसन्धानकर्ताहरूका लागि यो विश्वसनीय आधार सामग्री बन्न सक्छ।
चार खण्डमा विभाजित पुस्तकको संरचना सन्तुलित र व्यवस्थित छ। पहिलो खण्डले ललितपुरको पत्रकारिता विकासक्रमसँगै छापा, रेडियो, टेलिभिजन तथा अनलाइन सञ्चारमाध्यमहरूको विस्तृत परिचय प्रस्तुत गर्छ। आर्थिक दैनिकदेखि हिमाल खबरपत्रिका, नेपाल समाचारपत्र, जनआस्था, गोदावरी पोस्ट, नामी साप्ताहिकलगायतका प्रकाशनहरूको यात्रा समेटिएको छ।

रेडियोतर्फ रेडियो सगरमाथा, उज्यालो, कान्तिपुर, क्लासिक एफएम, रेडियो नेसन र रेडियो ललितपुरसम्मको विकासक्रम प्रस्तुत गरिएको छ भने टेलिभिजनतर्फ नेपाल मण्डल, माउन्टेन टेलिभिजन, जीएनएन, बिजनेस प्लस तथा कृषि टेलिभिजनजस्ता संस्थाहरूको योगदानलाई अभिलेख गरिएको छ।

विशेषतः अनलाइन पत्रकारितालाई पुस्तकले दिएको प्राथमिकता प्रशंसनीय छ। डिजिटल सञ्चारको तीव्र विस्तारले पत्रकारिताको स्वरूप परिवर्तन गरिरहेको वर्तमान अवस्थामा रातोपाटी, सेतोपाटी, देशसञ्चार, लोकान्तर, क्लिकमान्डु, हिमालखबरदेखि स्थानीय तहका अनलाइन सञ्चारमाध्यमहरूको तथ्यगत विवरण भविष्यका अनुसन्धानका लागि अमूल्य स्रोत बन्न सक्छ।

पुस्तकको अर्को उल्लेखनीय योगदान पत्रकारिता शिक्षाको इतिहासलाई समेट्नु हो। पाटन संयुक्त क्याम्पसले ०३६ सालमै पत्रकारिता अध्ययन प्रारम्भ गरेको तथ्य, पत्रकारिता विषय अध्यापन गर्ने अन्य क्याम्पस तथा माध्यमिक विद्यालयहरूको विवरणले सञ्चार शिक्षाको विकासक्रमलाई पनि समान महत्त्व दिएको देखिन्छ। यसले पुस्तकलाई केवल सञ्चारमाध्यमहरूको सूचीमा सीमित राख्दैन; पत्रकारिता उत्पादन गर्ने शैक्षिक संरचनालाई समेत समेट्छ।

दोस्रो खण्डले पत्रकारितासँग सम्बन्धित संस्थाहरूको इतिहासलाई समेटेको छ। नेपाल पत्रकार महासंघ, प्रेस सेन्टर, प्रेस चौतारी, प्रेस युनियन, समाजवादी प्रेस संगठन, जनपत्रकार संगठन, फोनिज, नेवाः पत्रकार राष्ट्रिय दबु तथा तामाङ पत्रकार संघ ललितपुरजस्ता संस्थाहरूको परिचय र योगदानले पत्रकारिताको संस्थागत विकासलाई बुझ्न सहयोग पुर्‍याउँछ। पत्रकारिता केवल व्यक्तिगत अभ्यास होइन; संस्थागत संरचनाले त्यसलाई कसरी दिशा दिएको छ भन्ने पक्ष पुस्तकले स्पष्ट पारेको छ।

तेस्रो खण्ड यस पुस्तकको आत्मा हो। २३ जना अग्रज पत्रकारहरूको जीवनयात्रा, सङ्घर्ष, व्यावसायिक अनुभव र संस्मरणहरू पढ्दा नेपाली पत्रकारिताको जीवित इतिहाससँग साक्षात्कार भएको अनुभूति हुन्छ। इतिहास केवल मिति र घटनाको विवरण होइन; इतिहास मानिसका अनुभव, पीडा, समर्पण र सङ्घर्षको कथा पनि हो भन्ने तथ्यलाई यो खण्डले पुष्टि गर्छ। अग्रज पत्रकार रामकृष्ण कर्माचार्यदेखि नयाँ पुस्तासम्मका पत्रकारहरूको अनुभवले पत्रकारिताको मूल्य, नैतिकता र सामाजिक उत्तरदायित्वलाई उजागर गरेको छ। पत्रकारिता अध्ययन गर्ने विद्यार्थीका लागि मात्र होइन, पत्रकारितामा प्रवेश गर्न चाहने युवाहरूका लागि पनि यो खण्ड प्रेरणाको स्रोत बन्न सक्छ।

चौथो खण्डमा नेपाल पत्रकार महासंघ ललितपुर शाखाको साङ्गठनिक संरचना र नेतृत्वको विवरण समावेश गरिएको छ। यसले पत्रकारिता आन्दोलनलाई संस्थागत दृष्टिले बुझ्न आवश्यक आधार प्रदान गरेको छ।

पुस्तकको अर्को विशेषता यसको सरल, सहज र अनुसन्धानमैत्री भाषा हो। लेखकले अनावश्यक भाषिक जटिलताभन्दा तथ्यको स्पष्ट प्रस्तुतीकरणलाई प्राथमिकता दिएका छन्। यसले पुस्तकलाई विद्यार्थीदेखि अनुसन्धानकर्तासम्म सबैका लागि उपयोगी बनाएको छ। तथ्य र अनुभवको सन्तुलित संयोजनले पुस्तकलाई न त केवल इतिहास बनाएको छ, न त केवल संस्मरण; बरु यी दुवैको सशक्त सङ्गम बनाएको छ।

यद्यपि, पुस्तकलाई झनै समृद्ध बनाउन सकिने आधार पनि थिए। पछिल्ला वर्षहरूमा सामाजिक सञ्जालको प्रभाव, तथ्य परीक्षण, डाटा पत्रकारिता, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र डिजिटल अर्थतन्त्रले पत्रकारितामा ल्याएको परिवर्तनमाथि थप विश्लेषण गरिएको भए पुस्तक समकालीन पत्रकारितासँग अझ सशक्त रूपमा जोडिन सक्थ्यो। त्यसैगरी स्थानीय सञ्चारमाध्यमहरूको आर्थिक चुनौती, प्रेस स्वतन्त्रताको अवस्था, विज्ञापन बजार, राजनीतिक प्रभाव तथा डिजिटल सङ्क्रमणका प्रश्नहरूलाई आलोचनात्मक रूपमा समेटिएको भए अनुसन्धानात्मक गहिराइ अझ बढ्ने थियो। तर यी पक्षहरूले पुस्तकको समग्र महत्त्वलाई कम गर्दैनन्, बरु भविष्यका संशोधित संस्करणहरूका लागि सम्भावित विस्तारका क्षेत्रहरू सङ्केत गर्छन्।

नेपालका अन्य जिल्लाहरूले पनि यस कृतिबाट प्रेरणा लिएर आफ्नो पत्रकारिता इतिहास सङ्कलन र प्रकाशन गर्न सके नेपालको समग्र पत्रकारिता इतिहास अझ समृद्ध र प्रामाणिक बन्नेछ।
स्थानीय इतिहास लेखनको महत्त्व आज झन् बढेको छ। विश्वव्यापीकरण र डिजिटल सञ्चारको युगमा स्थानीय इतिहास, संस्कृति र संस्थागत स्मृतिहरू संरक्षण नगर्ने हो भने ती समयसँगै हराउने जोखिम रहन्छ। यही सन्दर्भमा ‘ललितपुरको पत्रकारिता इतिहास’ केवल एउटा पुस्तक होइन, स्मृति संरक्षणको अभियान हो। यसले ललितपुरको पत्रकारिताको विगतलाई सुरक्षित मात्रै गरेको छैन; भविष्यका अनुसन्धानकर्तालाई नयाँ अनुसन्धानका ढोका पनि खोलेको छ।

नेपालका अन्य जिल्लाहरूले पनि यस कृतिबाट प्रेरणा लिएर आफ्नो पत्रकारिता इतिहास सङ्कलन र प्रकाशन गर्न सके नेपालको समग्र पत्रकारिता इतिहास अझ समृद्ध र प्रामाणिक बन्नेछ। राष्ट्रिय इतिहास स्थानीय इतिहासहरूको समष्टि हो भन्ने मान्यतालाई यस पुस्तकले व्यवहारमै प्रमाणित गरेको छ।

समग्रमा भन्नुपर्दा, ‘ललितपुरको पत्रकारिता इतिहास’ स्थानीय पत्रकारिता अध्ययन, सञ्चार अनुसन्धान, इतिहास लेखन तथा अभिलेखीकरणको क्षेत्रमा प्रकाशित पछिल्ला वर्षहरूका उत्कृष्ट कृतिमध्ये एक हो। तथ्यको विश्वसनीयता, सामग्रीको व्यापकता, संरचनाको सन्तुलन र ऐतिहासिक दृष्टिकोणका कारण यो पुस्तक पत्रकारिता, सञ्चार अध्ययन, इतिहास तथा समाजशास्त्रका विद्यार्थी, अनुसन्धानकर्ता, सञ्चारकर्मी र नीति निर्माणकर्तासमेतका लागि अनिवार्य सन्दर्भग्रन्थ बन्न सफल भएको छ।

यस कृतिले एउटा जिल्लाको पत्रकारिता इतिहासलाई मात्र सुरक्षित गरेको छैन; यसले नेपालको स्थानीय पत्रकारिता इतिहास लेखनको नयाँ अध्याय प्रारम्भ गरेको छ। यसैकारणले ललितपुरको पत्रकारिता इतिहासलाई केवल पुस्तक नभई भावी पुस्ताका लागि छोडिएको एक महत्त्वपूर्ण बौद्धिक सम्पदा भन्न सकिन्छ।

(सामाजिक संजाल बाट)