नेपालका तीर्थहरुको वर्णन

श्री सुतजी भन्नुहुन्छ – जन्मेजय महारजपछि जैमिनी मुनीले महात्मा मार्कण्डय मुनिसँग सोध्नुभयो । हे त्रिकालदर्शी सर्वज्ञ मुनिश्वर तपाईले सबै स्थानका तीर्थहरुका साथै नेपालका फरात्रिक तिर्थहरुलाई जान्नुभएको छ । कृपा गरेर हामीहरुलाई पनि नेपालमा भएका तिर्थहरुको नाम तपाईका मुखारबिन्दबाट सुन्न पाउँ ।
मार्कण्ड मुनि भन्नुहुन्छ, हे मुने ! तपाईलाई नेपालमा भएका फलदायक तिर्थहरुका नाम भन्दछु मन दिएर सुन्नुहोस् । पिठहरुमा सबैभन्दा पहिलो पिठ तिर्थ मध्यको नेपालको पहिलो पिठ श्लेष्मानतक वनमा थियो । त्यो वन शालताल रुख बिरुवा सुन्तला कागती सहितले परिपूर्ण वन थियो । त्यहाँ अनेकौ झर्नाहरु कलकल र चराचुरुङ्गीको चुँ चुँ आवाजले गुञ्जाएमान थियो । बागमति नदी किनारमा श्लेष्मान्तक वनलाई देखेर हे मुनि श्रेष्ठ पार्वतीका साथ श्री महादेव जी ज्यादै प्रसन्न हुनुभयो र काशीलाई छाडेर श्री महादेव पार्वतीका साथ श्लेष्मान्तक वनमा बस्न थाल्नुभयो । त्यसै ठाउँमा देवता तथा आफ्ना गणहरुलाई छलेर त्यसै ठाउँमा बस्न लाग्नुभयो ।
पार्वती सहित मृग रुपले वन विहार गर्न लाग्नुभयो । शिवपार्वतीलाई देवताहरुले नदेखता सबै व्याकुल भए । नारद आदि ब्रह्मादी देवता थकित भएर हिमालय पर्वतको मुनि शिवर र पार्वतीको ध्यान सबै ऋषिमुनि र देवताहरु पुगे । त्यो ठाउँसम्म परेको श्लेष्मान्तक नाम गरेको वन थियो । त्यहाँ एउटा सिंग तिन आँखा भएको शरीर पुष्ठ मृग रुप धारी शिव पार्वतीलाई देवताहरुले खेदेर खुशी भए । सबै देवताहरु मृग रुपधारी शिव पार्वतीको स्तुति गर्न लागे । शिवले तैपनि मृग रुपलाई छाडेनन् । अनि ब्रह्मा, विष्णु, इन्द्रले सल्लह गरेर तिनै तिरबाट घेरा हाली समात्ने सल्लाहले घेरा हाली तिनै देवताले शिव रुप मृगका सिंगमा समाते मृग उफ्रँडा सिंग तीन टुक्रा भयो ।
हे मुने शिव बागमतिका किनारमा महाशिव रुप धारण गरेर रहनुभयो । ब्रम्हादि देवताहरुले हात जोडेर स्तुति गर्दै भन्न लागे । हे महारुद्र हिडुनहोस् । तपाई बिना हामीलाई यो संसारै शुन्य भइरहेको छ । हाम्रो दया गरि काशीपुरी अथवा हिमालयमा हिड्नुहोस् । देवताहरुका यस्तो प्रार्थना सुनेर विजी भन्नुहुन्छ, हे देवता हो ! म यहि रमाइलो श्लेष्मान्तक वनमै बस्दछु । म अब यहाँबाट कहिँ पनि जान्न पशु रुपमा स्थापित भए । अब मेरो नाम पशुपति भयो । जो देवता अथवा मनुष्य मलाई पशुपतिका रुपमा पुजा गर्दछ भने मेरा कृपाले तयसले पशु योनीमा जन्म लिनुपर्दैन । जसले मृगेन्द्र शिखर (मृगस्थलिबा) बागमतिको जल देख्दछ, अथवा पिउँदछ भने त्यो पशु योनीमा पर्नु पर्दैन । पशु कुण्डमा जसले नुहाएर मृगस्थली चढेर किरातेश्वर महादेवको दर्शन गर्दछ, त्यसको सबै पापको नाश भएर मुक्त हुनेछ ।
जसले कात्तिक महिनाको कृष्णपक्षको चतुर्दशीका दिन मृगस्थलीको प्रक्षिणा गरी दर्शन गर्दछ भने त्यो स्वर्ग जानेछ । हे ब्रह्मा, विष्णु, इन्द्र तपाईहरुका हातमा भएको मेरो सिंगलाई तपाइृहरुले आफुले चाहेको ठाउँमा स्थापना गर्नु होला । त्यसपछि पार्वतीले (गौरी) महादेवसँग भन्नुभयो । हे नाथ ! म पनि तपाई कै समिप बस्दछु । पार्वतीका यस्ता कुरा सुनेर श्री शिवले भन्नुभयो, हे गिरिजे (हिमालयपुत्री) तिमीलाई म यौटा गोप्य कुरा भन्छु सुन । पूर्वजन्ममा तिमी दक्ष प्रजापतिको छोरी थियौ । तिमीले आफ्ना बाबुको अपमान सहन नसकि प्राण त्यागेकी थियौं । मैले तिम्रो मृत शरीरलाई मायाले छाड्न नसकी काँधमा बोकेर हिँडेको थिएँ । त्यो देखे र श्री विष्णुले आफ्नो सुदर्शन चक्रले टुक्रा टुक्रा पारी खसाली दिनुभयो । त्यसबेला तिम्रो गुप्त अंग बागमती नदी किनार मृगस्थलीको उत्तर दिशामा भव्य परम पिठ्छ । हे पार्वती तिमी मेरो नजिक रहनेछ्यौं । तिम्रो नाम वत्सला हुनेछ । मेरो आज्ञाले तिमी आग्नेय दिशामा सँधै वस । बागमतिको जलामा नुहाएर हे शिवे तिमी वतसला देवीको जसले पूजा गर्छ र साथै दर्शन गर्दछ भने त्यसको कैलाशको नाश हुनेछ ।
जो मानिस मेरो समिप वा गुह्यश्वरीको नजिक भक्तिपूर्वकले जयपुजन गर्छ भने त्यसले सिद्धि प्राप्त गर्दछ । यस्तो शिवको आशिर्वाद पाएर पार्वती वत्सला नामधारण गरेर बस्नुभयो ।
विष्णुको हातको सिंग विष्णुले बागमति किनारको उत्तरतिर स्थापना गरि तयसको नाम सर्वपाप हरि राख्नुभयो । जसले विष्णुले स्थापना गरेको लिङ्गको पुजा दर्शन गर्दछ सबै पापबाट मुक्त हुनेछ । भाद् महिनाको औंसीका दिन जसले आफ्ना पितृका नाममा पिण्ड दिन्छ, श्राद्ध गर्दछ । यसका पितृ तृप्त हुनेछन् । गोकर्णको नजिक मृगपतन पहाडबाट फालहाली प्राण त्याग्दछ, त्यसको मनले चिताएको पुग्दछ । नेपाल महात्मय बताइएको छ ।
ब्रह्माको हातमा भएको सिंग ब्रह्माले लगेर दक्षिण सागर गएर गोकर्णेश्वर नामको उत्तम लिङ्ग स्थापना गर्नुभयो । गोकर्णेश्वरदेखि दक्षिण गोकर्ण नाम गरेको तिर्थ छ, त्यो तिर्थ उत्तम मानिएको छ । इन्द्रको हातमा भएको सिंग पनि इन्द्रले अमरावतीमा लगेर सबै कार्य सिद्धका लागि सर्वकार्य सफलता लिङ्ग स्थापना गर्नुभयो । बागमति नदी किनारमा पशुपास विमोचन लिङ्ग छ, त्यसेलाई श्लेष्मान्तक वनमा पशुपति पनि भन्दछन्, अर्थात्, दुवै लिङ्ग एउछै हो ।
जैमिनी ऋषि मार्कण्ड ऋषिलाई सोध्नुहुन्छ श्लेष्मान्तक वनमा पार्वती र शिव रनुभएपछि सबै देवताहरुले के के गरे ? भन्नुहोस्, मार्कण्डय मुनि भन्नुहुन्छ, हे मुने ! पशुपति नाथ त्यहाँ बस्नु भएपछि सबै देवताहरु आफ्ना आफ्ना स्थानबाट स्वर्ग छाडेर श्लेष्मान्तक वनमा आएर स्थिर भएर बस्नलागे । राढबाट कालिकादेवी श्लेष्मान्तक वनमा आएर जय वागिश्वरी नामकी भएर बस्नुभयो । यी जय बागीश्वरीको जो भक्तजनहरु छन्, ती भक्तहरु परम गतिको प्राप्त गर्दछन् । महिलाहरुले यिनको पुजा ध्यान गरे आफ्ना पतिका सँगसँगै हाँसमा चढेर यमलोक जान सक्दछन् । राजराजेश्वरी देवी त्रिपुर नगरबाट आइन । यिनको दर्शन गर्नाले जस्तै दरिन्द्र पनि सुख सँग दिन बिताउँछन् । वासुकी नाग आफ्नो पाताल लोकलाई छाडेर पशुपतिको दर्शनार्थ पशुपतिनाथको उत्तरतिर आएर बस्नुभयो ।
जनार्दन पनि बुद्धको रुपधारण गरेर सौराष्टबाट आएर मणि धातु पर्वतमा आए तपस्या गर्न लाग्नुभयो । त्यो पर्वतमा बसेर तपस्या गर्न लाग्दा उनको शरीरबाट पसिना निस्किएर नदी बन्यो मणिमति नदी भयो । बुद्धको तपस्याबाट खुशी भएकी गिरिजा बज्रयोगिनीको नामबाट प्रसिद्ध भइन् अनि बुद्धसँग भनिन् हे सुव्रत वरमाग । पार्वतीको वचन सुनेर भगवान् बुद्धले भन्नुभयो । हे देवी ! यस देशमा लोग सदाचारी होउन । बुद्धको यस्तो वाणि सुनेर भक्त वत्सल पार्वतीले भनिन् । यस तिर्थलाई शिवले रचा गर्नुभएको हुँदा र तपाइले तप गरेको कुरा यहाँ शैशचार परायण र बौद्धाचार दुवैथरी मानिस हुनेछन् । यसमा कुनै शंका छैन । किनकी बगमति र मणिमतिको संगम उत्रम तिर्थ मानिनेछ ।
शिवकर्मपरक भएर तपाइृले शिव लिङ्गको स्थापना गर्नुहोस् । श्री पार्वतीका यस्ता कुरा सुनेर भगवान् बुद्धले बागमति र मणिमतिको संगम दोभानमा करुणेश्वरको लिङ्ग स्थापना गर्नुभयो । भाद्रशुक्ल अष्टमीका दिन । जो यस करुणेश्वर लिङ्गको भक्तिभावले पुजा जप गर्दछ भने तयसको स्वर्गको वास अवश्य हुनेछ । यहि स्थानमा पार्वती बज्रयोगिनीको रुपधारण गरी भक्तहरुका हितका लागि रहनुभएको छ ।