धनकुटाको पहिचान बोकेको अर्काे खेती बन्दागोभी

पञ्चमायाँ तामाङ
सदाबहारको रुपमा पाइने तरकारी बालीमध्ये बन्दागोभी खेती पनि एक हो । यो खेती गर्मीमा भन्दा हिउँदको समयमा बढी हुने गर्दछ । तराई तथा मध्य पहाडमा हिउँदमा तथा उच्च पहाडी क्षेत्रहरू (१५०० देखि २५०० मिटर) वर्षायाममा पनि बन्दा खेती लगाउने गरिन्छ ।

चिसो हावापानीमा खेती गरिने तरकारी बाली तर केही वर्णशङ्कर जातहरू छोटो अवधि र बढी तापक्रममा पनि खेती गर्ने गरेको छ । उन्नत जातहरूमा गोल्डेन एकर, प्राइड अफइन्डिया र वर्णशङ्कर जातहरूमा ग्रीन कोरोनेट, टि–६२१, ग्रीन स्टानेर जेनिथ आदि रहेका छन् ।

बन्दा खेती चैतदेखि फागुनसम्म उच्च पहाड, मध्य पहाड, तराइ र भित्री मधेशमा रोपिन्छ । यसको लागि प्रशस्त प्राङ्गारिक पदार्थ र पिएच मान ५.५ भएको माटो उपयुक्त हुन्छ । तर धनकुटा जिल्लाको उत्तरी भेगमा रहेको उर्वराभूमि यसका लागि सदाबहार मान्न सकिन्छ ।

बन्दा खेतीको लागि चाहिने जग्गाको तयारी भनेको जग्गाको खनजोत गर्ने, आवश्यकता अनुसार झोल मल तथा सुक्ष्म तत्व (बोरोन) प्रयोग गर्ने, प्रति रोपनी १००० केजी देखि १५०० केजी सम्म दिन सकिने कृषि कार्यालयको तथ्यांकले देखाउँछ । जसअन्तर्गत रसायनिक मलको प्रयोग डिएपी ७.० केजी प्रतिरोपनीमा जमिन तयार गर्न सकिन्छ । त्यस्तै पोटास ५.० केजी प्रतिरोपनी, युरिया २.५ केजी प्रतिरोपनी प्रयोग गर्न कृषिले सिफारिस गरेको छ । तर किसानहरु आफ्नै अनुभव प्रयोग गर्ने गर्दा माटो बिग्रिनुको साथसाथै उत्पादन पनि सोचेजति नभएको विज्ञहरुको गुनासो रहेको छ ।

त्यस्तै बिउको प्रयोग उन्नत प्रति रोपनी ३० ग्राम, वर्णशङ्कर प्रतिरोपनी १५ ग्राम, बेर्ना भएपछि रोपनी १५०० ग्राम लाग्छ भने मलखादको मात्रा रासायनिक मलको परिमाण माटोको उर्वरा शक्ति अघिल्लो बाली, कम्पोट मलको परिमाण र बालीको जातमा भर पर्छ ।

विशेष गरी यस खेतीको लागि विरुवाको उमेर र सार्ने तरिका फरक फरक भएता पनि उत्पादनमा त्यस्तो कुनै भिन्नता देखिन्न । अगौटे बन्दालाई वर्षायाममा रोप्दा ड्याङमा ४५×४५ सेमीको जरकमार हिउँदमा उठेको ब्याडमा ६०×४५ सेमीको फरकमा रोप्ने, करिब २५ दिनको बेर्ना ४–५ पाते भएपछि सार्ने, बेर्ना सारेको ३ देखि ४ दिन भित्र बेर्ना मरेको ठाउँमा नयाँ बेर्ना पुनः सार्ने, बेर्ना सारेको २५ दिन भित्र पहिलो पटक र ५० दिनभित्र दोस्रो पटक गोडमेल गरी हल्का उकेरा दिनुपर्छ ।

त्यसैगरी सिंचाई र निकास सम्भव भएसम्म आवश्यकता अनुसार २ देखि ३ पटक गोडमेल गर्ने र युरियाले साइड डे«स गरी सिंचाई गर्ने । पानी जम्न नदिने भन्ने कृषिको नीति अनुसार प्रकृतिको वरदान बनेको छ धनकुटाको उत्तरी भूभाग । जहाँ भिरालो भूमि छ र बन्दा खेतीका लागि अत्यन्तै उपयुक्त मानिन्छ ।

यसको मुख्य समस्या बन्दाको पुतली, इँटबुट्टे पुतली र लाही किरा लाग्छ । पुतलीका लार्भाले पात कोक्रेर खान्छ । लाहीले पातबाट रस चुस्छ भएता पनि धनकुटाको उत्तरी भाग चिसो भएको कारणले यस्ता खालका किराहरुको संक्रमण कमै भएको कृषि विज्ञहरुको राय छ ।

रोगमा मुख्यतः क्लब रुट र धुले ढुसी रोग लाग्छ । क्लब रुटले बिरुवाको जरामा गाँठो वा गिर्खा उत्पन्न हुन्छ र बिरुवा ओइलाउने हुन्छ भने धुले ढुसीले हल्का खैरो थोप्लाहरू पात र डाँठमा देखिएर बिरुवा भर्दछ । यी रोगहरूको नियन्त्रण गर्न सिफारिस गरिएका उन्नत तथा वर्णशङ्कर जात मात्र लगाउने, विरुवा उत्पादन (नर्सरी) रोग नलागेको स्थानमा गर्ने ।

क्लब रुटको लागि अम्लियपना जमिनमा बिरुवा लगाउनुभन्दा २ देखि ३ महिना अगाडि प्रति रोपनी १०० केजीका दरले चुन प्रयोग गर्न र वाली चक्र प्रणाली अपनाउने, ढुसीबाट बचाउन २ ग्राम बेभिष्टिन प्रतिकिलो बीऊका दरले मिसाएर बीऊ उपचार गर्ने, कडा बालीमा २.५ ग्राम म्यान कोजेब प्रति लिटर पानीमा मिसाएर गर्ने र बाली चरु प्रणाली अपनाउने गर्नुपर्दछ । जात अनुसार रोपेको ८० देखि १ सय २० दिनमा कसिलो भएपछि बन्दा काट्न सकिन्छ भने जात र व्यवथापन अनुसार प्रति रोपनी १५००–२००० केजी उत्पादन हुन्छ ।

यसको बजार नेपालका विभिन्न शहरहरु भएता पनि विशेष गरी नेपालको पूर्वी नाका हुँदै बंगलादेश जाने गरेको छ । जसले गर्दा यहाँका किसानले लगानी अनुसारको राम्रो मूल्य लिन सकेको कृषि विज्ञहरुको दाबी छ ।