किसानको भरपर्दाे खेती गाजर

पञ्चमायाँ तामाङ
फस्टाउँदो नगदे बालीको रुपमा सदाबहार बजार लिन सफल गाजर अहिले नेपाली किसानहरुको भरपर्दाे आम्दानीको स्रोत भएको छ । मौजुदा बजारमा सदाबहार उपयोग हुने सलाद र गाजरको हलुवा यसका विशेषता हुन् । विशेष गरी पछिल्लो समय काँचै खाने प्रचलन व्याप्त भएको छ ।
विशेष गरी गाजर चिसो मौसममा हुने जरे बाली भनिएता पनि पछिल्लो विकास क्रममा यो बाली सदाबहार बन्न पुगेको छ । यो बाली उष्ण र उपोष्ण क्षेत्रमा जाडो मौसममा र शीतोष्ण क्षेत्रमा वसन्त, ग्रीष्म र शरद ऋतुमा लगाइन्छ । यो ज्यादै महत्वपूर्ण तरकारी तथा सलाद बालीको रूपमा चिनिन्छ । गाजर सलादको रूपमा काँचै खान पनि सकिन्छ र अरू तरकारीका रूपमा, अचारको रूपमा, गाजर हलुवा, जुस आदि बनाएर खान गरिन्छ । यो अल्फा र विटा क्यारोटिन भिटामिन ए. बन्ने कच्चा पदार्थ प्रचुर मात्रामा पाइने जरे तरकारीको नाम हो गाजर बाली । गाजरमा भिटामिन ए लगायत थायमिन, रिवोल्फादिन, नियासिन र फोलिक अम्ल पनि प्रशस्त मात्रामा पाइन्छ । अझ गाजरको पातमा जराभन्दा बढी भिटामिन, फलाम, फस्फोरस एवं क्याल्सियम पाइन्छ ।

तर चेतनाको अभावले यसको उपयोग भएको पाइँदैन । हुन त गाजरलाई औषधिका रूपमा पनि प्रयोग गरिएका उदाहरणहरु पाउँछौं । यसको प्रयोग नीतिगत रुपमा गर्न सके पिसाबको मात्रा बढ्ने र यूरिक एसिडलाई सहज रुपमा निको बनाउँछ भन्ने अध्ययनले देखाएको छ । गाजरमा जीवाणुबाट हुने रोगलाई कम गर्न सकिने औषधीय गुण छ भनिन्छ । त्यस्तै मृगौलाको रोगका लागि लाभदायक मानिन्छ । बढी प्रोटीन भएको खाना खाँदा गाजर खाएमा प्रोटिनलाई सन्तुलन राख्न मद्दत गर्छ । गाजरको बीउबाट निकालिएको तेल खाद्यपदार्थहरू वासनादार बनाउन उपयोग गरिन्छ । यसको तेलले पाचन रसको स्राव गराउने र पेटमा ग्यास भरिएमा उपयोगी हुन्छ भनिएको छ ।

अन्य तरकारी जस्तै गाजर पनि तराई र मध्य पहाडमा जाडो मौसममा खेती गरिन्छ भने उच्च पहाडमा गर्मी याममा खेती हुन्छ । बीउको उमार र जराको वृद्घि माटोको तापक्रमले यसलाई असर पु¥याउँछ । विज्ञहरुका अनुसार बीउ उम्रनको लागि ७.२ डि.से. देखि २३.९ डि.से. सेल्सियस आवश्यक पर्दछ । सबभन्दा ठूलो जरा १०.०–१५.६ डि.से. तापक्रममा पाइएको छ र १५.६–२१.१ डि.से. को बीचमा जराको विकास राम्रो भएको पाइएन तर रंग भने राम्रो पाइएको बताएका छन् ।
पछिल्लो परीक्षण अनुसार पूर्वीय जात (जापानिज, कोरियन) तराईमा राम्रो हुन्छ भने पश्चिमी जातहरू पहाडी तथा उच्च पहाडी भागमा जहाँ ४.८०– १०.०० से तापक्रममा राम्रो भएको अध्ययनले देखाएको छ । बीउ उत्पादन पनि धेरै चिसो क्षेत्रमा मात्र हुन्छ । बीउ उत्पादनका लागि पनि ४.८–१० से. तापक्रम ४ देखि ६ सप्ताह चाहिन्छ अनि मात्रै बीउको लागि डुकु निस्किन्छ । गाजर खेती प्रायः सबै किसिमको माटोमा गरिन्छ तर गहिरो, खुकुलो र दोमट माटोमा राम्रो हुन्छ । चाँडो बाली उत्पादनको लागि बलौटे दोमट माटो उपयुक्त हुन्छ । धेरै अम्लीय माटोमा गाजरको वृद्घि विकास राम्रो हुँदैन । धेरै गह्रौं खालको माटोमा चुना हालेर बढी उत्पादन लिन सकिन्छ ।
प्राविधिकका अनुसार जमिनलाई ४–५ पटक जोती बुर्बुराउँदो बनाउनुपर्दछ र जमिनको सतह एकनासले मिलाउनुपर्दछ । जमिनको अन्तिम तयारीमा १.५ मे. टन राम्रो पाकेको गोबर मल प्रति रोपनी एकनासले माटोमा मिलाउनुपर्दछ र साथमा युरिया ४ के.जी., डी.ए.पी. २.५ के.जी., ३ के.जी. पोटास जमिनको अन्तिम तयारीमा नै हाल्नुपर्दछ ।
त्यस्तै तराई तथा मध्य पहाडमा भदौ महिना देखि पुस महिनासम्ममा गाजर रोपिन्छ र पहाड तथा उच्च पहाडमा, युरोपियन जातहरू फागुनको तेस्रो हप्ता देखि साउनको पहिलो हप्तासम्म रोपिने गरिन्छ । गाजरको बीउ लगाउँदा धर्सो कोरेर या छरेर लगाउन सकिन्छ । गाजरको बीउ मसिनो भएकोले सुख्खा बालुवा मिसाई छर्दा एकनासको राम्रो देखिन्छ ।
किसानले अत्यन्तै महत्वपूर्ण ख्याल राख्नुपर्ने लाइनमा लगाउँदा २५×७.२ से.मि.को फरकमा र २ से.मि. गहिराइमा पर्दछ । बिरुवा उम्रन साधारणतया दुई देखि तीन साता लाग्छ भने बीउ लगाउनुभन्दा एकदिन पहिले बीउ भिजाएर लगाएमा १०–१२ दिनमा पनि उम्रन्छ । प्रति रोपनी ४००–५०० ग्राम बीउको आवश्यकता पर्दछ ।
विशेष गरी गाजरलाई आफ्नो जीवन चक्रमा धेरै चिस्यानको आवश्यक पर्ने हुँदा चिस्यान कम भएमा उत्पादन कम हुन्छ । पानीको मात्रा धेरै भएमा पनि पात बढी, हुने राम्रोसँग जरा नबढ्ने र बाली तथा बीउ तयार हुन ढिलो हुन्छ । गाजरलाई छर्ने बित्तिकै सिंचाइ गर्नु राम्रो हुन्छ र त्यसपछि हरेक ६ दिनमा सिंचाइ गर्नुपर्दछ तर फोहरा तरिकाबाट सिंचाइ गर्नु उपयुक्त मानिन्छ ।

छिटो तयार हुने जातको गाजरलाई पूरा विकास भै नसक्दा नै पहिले उखेलिन्छ र उखेलिँदा माटोमा चिस्यानको मात्रा राम्रो हुनुपर्दछ । त्यसपछि छिप्पिएका पातहरू हटाएर राम्रोसँग पखालेर सफा गरी टोकरी या बोरामा हाली बिक्री गर्न लगिन्छ । गाजर खास गरी साधारण तापक्रममा नै बढीमा ७ दिनसम्म रहन सक्छ । शीत भण्डारमा भण्डारण गर्दा १२० से.मि. र ९८ प्रतिशत आद्रतामा गर्नुपर्दछ र यसरी भण्डारण गर्दा लामो समयसम्म राख्न सकिन्छ । नेपालमा सरदरमा गाजरको उत्पादन करिब एक टन प्रति रोपनी हुने गरेको तथ्यांक पाइन्छ । जसको कारणले यो खेतीप्रति किसानहरुको आकर्षण बढेको छ । राम्रो बजार र राम्रो मूल्य नै यसको आकर्षणको मर्म हो ।