सावधान फेरि पनि डेंगु आउने छ

आर.एल.श्रेष्ठ
मौसम परिवर्तनसँगै अब नेपाली भू बनौट अनुसार विभिन्न किसिमका लामखुट्टेहरु देखा पर्छन् । यही प्रजातिभित्रबाट डेंगुको आगमन हुन्छ । गत वर्षझैं यो वर्ष पनि यसले महामारीको रुप नलेला भन्ने सकिन्नँ । त्यसैले समयमै डेंगु सम्बन्धी सचेतना फैलाउन आवश्यक छ ।
गत वर्षको अनुभवलाई हेर्ने हो भने डेंगु रोगको महत्वपूर्ण पाटो भनेको डेंगु देखा परिसकेको अवस्थामा पनि स्वास्थ्यकर्मीहरु अनभिज्ञ हुनु दुःखद पक्ष हो । जसले गर्दा स्वभाविक रुपमा गर्मी महिना भएकोले टाइफाइड वा अरुनै संक्रमणको शंका गरी उपचार गर्दै आईरहेका छन, जसमा फ्लेक्जोनको (दुखाइ कम गर्ने औषधि) अत्यधिक मात्रामा प्रयोग गर्ने गरेको देखिन्छ ।

धेरै डेंगु संक्रमित व्यक्तिहरु अस्पतालसम्म आइपुग्दा ब्रुसेट वा फ्लेक्जोन जस्ता अति दुखाइ कम गर्ने औषधिहरु व्यापक मात्रामा प्रयोग गर्दै आइरहेको पाइन्छ । चिकित्सकहरुको भनाइमा डेंगु अरु धेरै संक्रमण रोगहरुको तुलनामा घातक मानिँदैन । यद्यपि सतर्कता अपनाए र समयमै उपचार पाए यसबाट मृत्युदर एक प्रतिशत भन्दा पनि कम हुने गरेको तथ्य सार्वजनिक भइरहँदा यो समस्यासँग सरोकारवाला निकायले जुन किसिमले चासो राख्नुपर्ने हो तर त्यो पाइएको छैन । हामीले कतिपय कुराहरुमा सतर्कता नअपनाउँदा जटिलतातिर धकेल्ने गरेको पाइन्छ । यसको विशेष एन्टिभाइरल औषधि हालसम्म नभएकोले लक्षण वा यसबाट उत्पन्न हुने जटिलताहरुको आधारमा उपचार गर्दै जानुपर्छ ।
जटिलतातिर धकेल्ने कारणहरु मध्येमा रोगको पहिचान गर्न नसक्दा जथाभावी औषधिहरुको प्रयोग गर्न पुग्नु नै हो । विश्व स्वस्थ्य संगठनले एस्पिरिन, ब्रुसेट, फ्लेक्जोन जस्ता दुखाइ कम गर्ने औषधिहरुको प्रयोग नगर्न चेतावनी दिएता पनि चेतनाको अभावमा पिडितहरुले त्यो बारे अनभिज्ञता जाहेर गरेका छन् ।

यस्ता औषधिहरुको प्रयोगले यी संक्रमितहरुमा रक्तश्राव झन् तीब्र हुने गर्दछ र जटिलतातिर गए बिरामी बिहोस भई मृत्यु समेत हुन सक्छ । यस्तो समस्या विशेष गरेर अल्सर वा ग्यासट्राइटिस भएकाहरुलाई बढी खतरा हुन सक्छ । यसको सुरुको लक्षण भनेकै रगत बान्ता गर्नु, दिसा कालो हुनु वा शरीरका विभिन्न अंगहरुबाट रक्तश्राव हुनु हो ।नेपालमा अधिकतम संक्रमितहरुमा भने सुरुवातमा कडा टाउको दुख्ने, ज्वरो आउने, आँखाको गेडी दुख्ने, जोर्नी दुख्ने भएकोले सोझै नजिकैको औषधि पसलमा जाने गर्छन् र त्यहाँ उनीहरुले कम्तीमा दुखाई कम हुने औषधिको अपेक्षा गरेको पाइन्छ । यसले गर्दा बिरामी यदि डेंगु संक्रमित भएको रहेछ भने रक्तश्राव झन् तीब्र भएर जाने गर्छ ।
डेंगु संक्रमितलाई चेतावनीमूलक लक्षणहरु नदेखिएसम्म भर्ना नै गरिहाल्नु भने पर्दैन, तर त्यस्ता लक्षण कसलाई देखिन्छ, कसलाई देखिँदैन भनेर पूर्वानुमान गर्न सहज भने छैन । एक पटक पहिले त्यो व्यक्तिलाई डेंगु संक्रमित भइसकेको र अर्को कुनै चार सेरोटाइपमध्ये फरक सेरोटाइपले दोश्रो पटक संक्रमण गरेमा त्यो व्यक्तिमा डेंगुले झन् कडा रुप लिन सक्छ ।

नेपालमा गरेका अनुसन्धानहरुमा संक्रमितमध्ये झन्डै १० प्रतिशतमा डेंगुले जटिलता गराउने गरेको पाइएको छ । यो अवस्थामा उपचार नै नपाए बिरामी “डेंगु सक सिन्ड्रोम” मा जानसक्ने र मृत्यु समेत हुनसक्छ । त्यसैले युवाहरु आफैं पनि डेंगु संक्रमित भए सजगता अपनाउनुपर्छ । चिकित्सकले पनि युवा उमेरका जो कोही संक्रमितको उपचार गरिरहेको भए विशेष स्वास्थ्य निगरानी बढाउनु पर्दछ ।
खासगरी केटाकेटी तथा जेष्ठ नागरिकमा बढी जटिलता आउने गरेको पाइन्छ । नेपालमा हाल देखिएको डेंगु महामारीलाई अलि नियालेर हेर्ने हो भने पनि केटाकेटी तथा ज्येष्ठ नागरिक बढी संक्रमित भई जटिलताको कारणले भर्ना भएको देखिँदैन ।
यसको विशेष एन्टी भाइरल औषधि नभएको र डेंगु विरुद्धको खोप पनि विकास नभइसकेको अवस्थामा जटिलताबाट बच्नु नै हाम्रो लागि मुख्य चुनौतीका साथै घर वरिपरि सफासुग्घर राख्नु नै बुद्धिमानी हुन्छ ।