नियमित योगले तनावमूत्त हुनुका साथै दीर्घ जीवन जिउन सघाउँछ

लामो समयदेखि पत्रकारिता र सहकारीलाई सँगसँगै लिएर समाजमा स्थापित व्यक्तित्व पूर्णचन्द्र सिग्देल पछिल्लो समय योग खेलकुदतर्फ आफूलाई उभ्याउन सफल भएका पात्र हुन् । आज यो योगका बारेमा राष्ट्रिय अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा अत्यन्तै महत्व र सार्थकता प्राप्त भइरहेको छ । स्वस्थ जीवनका लागि महत्वपूर्ण कडीका रुपमा स्थापित योग अभ्यासले मानवलाई दीर्घ जीवन प्राप्त भएको छ । यिनै विषयमा रहेर आज विश्वभर नवौं अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस मनाउदै गर्दा योगको सम्भावना र चुनौतीका बारेमा समाजको ध्यान कसरी खिच्न सकिन्छ र मानव जातिलाई योग र योगबाट व्यक्तिले लिन सक्ने फाईदाका विषयमा नेपाल योग खेलकुद संघ काभ्रेपलाञ्चोकका अध्यक्ष उनै पूर्णचन्द्र सिग्देलसंग हाम्रा सहकर्मी गंगा लामाले गर्नुभएको संवादका केही सम्पादित अंश पाठकसामु प्रस्तुत गर्ने जमर्काे गरेका छौं । स.

अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवसका बारेमा प्रष्ट्याईदिनुस् न ।
आज हामी नवौं अन्तर्राष्ट्रिय (विश्व) योग दिवस मनाउन गईरहेका छौं । हरेक वर्ष आजैको दिन अन्तराष्ट्रियस्तरको योगसंग सम्बन्धित नारा तय हुन्छ र त्यसैको ब्यानरमा रहेर सन् २०१४ बाट शुरु भएको यो उत्सवलाई निरन्तरताको पर्यायवाचीका रुपमा हरेक वर्ष अंग्रेजी तारिखको जुन २१ मा मनाईने गरिएको छ । सन् २०१४ मा संयुक्त राष्ट्र संघमा बसेको तत्कालीन महासभाको बैठकले भारतिय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको प्रस्ताव र नेपालका प्रधानमन्त्री सुशिल कोईरालाको समर्थनमा प्रस्ताव महासभामा दर्ता भएको र सोही सभाले वर्षभरीकै लामो दिनलाई आधार मानेर जुन २१ लाई योग दिवसको मान्यता दिएको थियो । त्यसैको आधारमा आज असार ६ गते अर्थात जुन २१ मा विगत नौ वर्षदेखि अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस मनाउन थालिएको हो । यसरी योग दिवसको इतिहास सुरु हुन्छ ।
पछिल्लो समय योगसंग जोडिएका संस्थाहरु धेरै छन्, खास र आधिकारीक संस्था चै कुन हो, भन्न मिल्छ ?
यो नौलो कुरो होइन । समयअनुसार परिवर्तनशील चाहने हामी मानवले आफूलाई पनि परिभाषित गर्छाैं र समयानुसार रुपान्तरण हुँदै जान्छौं । यो स्वभाविक मान्नपर्छ । सवाल, धेरै संस्थाहरु छन् भनिएको छ । म त्यस्तो देख्दिनँ । महर्षी पतञ्जलीले शुरु गर्नु भएको योग नै आज विश्वव्यापी रुपमा फैलिरहेको छ । पछिल्लो समय योगलाई विभिन्न माध्यम एवं केही फरक तरिकाले सिकाउन थालिएको छ । योगाभ्यासको तरिकाहरु, ठाँउ र भूगोल अनुसार फरक भए पनि खासमा सार वस्तु एउटै हो । योग सिकाउनका लागि विभिन्न संघ संस्थाहरु खुल्नु स्वभाविक पनि हो । तपाईंले यिनै कुरालाई लिएर जिज्ञासा राख्नुभएको हुनसक्छ । तसर्थ, प्रस्तुती शैलीहरु केही फरक विधिबाट सिकाईए पनि उनिहरुको मूल लक्ष्य भनेको योगको विस्तार संगसंगै हरेक नागरिकलाई स्वस्थ्य बनाउनु नै मूख्य लक्ष्य हो । पछिल्लो तथ्यांक अनुसार नेपालमा स्विकृति लिएर योग शिक्षा दिने संस्थाहरु झण्डै दुई दर्जन भन्दा माथि पुगिसकेका छन् । ति मध्ये नेपाल योग खेलकुद संघ, पतञ्जली योग समिति नेपाल, मनोक्रान्ति, जीवन विज्ञान लगाएत थुप्रै संस्थाहरु समाजमा भेटिन्छन् । नेपाल सरकारको आधिकारिक योगसंग सम्बन्धित संस्था भनेको योग खेलकुद संघ नै हो । जसले विद्यालय तहबाटै योग शिक्षा सिकाउन माग गरिरहेको छ । त्यो केही हदसम्म सफल भएको छ । विद्यालय तहमै योग विषय पढाउन थालिएको छ । पछिल्लो समय केही कलेजहरुले आफ्नो पाठ्यक्रममा समावेश गरी स्थानीय पाठ्यक्रम अन्तर्गत योग शिक्षालाई अध्यापन गराउने गरेको पाइएको छ । यस अघि योग शिक्षा अध्ययनका लागि भारत जानु पर्ने थियो अब त्यो समस्या समाधान हुँदै गएको छ ।
जुन २१ लाई नै योग दिवस भनेर रोज्नुको रहस्य के छ ?
समग्र क्यालेण्डरलाई हेर्दा वर्षभरीका दिनहरु मध्ये जुन २१ अर्थात् आज सबै भन्दा लामो दिनका रुपमा स्थापित छ । अरु दिनहरु भन्दा लामो दिनको महत्व धेरै रहन्छ । त्यसै गरी योग गर्ने सबै प्राणीको महत्व पनि त्यत्तिकै रहन्छ । त्यसैगरी योग गर्नेको आयु पनि लामो हून्छ भन्ने प्रतिकात्मक सन्देश दिनका लागि यो दिन छनौट गरेको हुनुपर्छ भन्ने ठम्याई योग समितिको छ ।
योगको खेल कस्तो हुन्छ ?
खेल त्यस्तो खासै अचम्मको त केही हुदैंन । अरु खेलहरु जस्तै नै हो । यो चै विशेष गरेर खेल्नु अगाडि धेरै खाएर गर्न मिल्दैन । खाली पेट भएको बेलामा गर्नु राम्रे र प्रभावकारी हुन्छ । अरु खेलमा शारिरिक हाउ भाउ बढी हुन्छ तर योगको खेलमा चै मानिसका हरेक अंग प्रत्यंगसंग सम्बन्धित हुने भएकोले अलि सावधानी पूर्वक खेल्नु पर्ने हुन्छ । यसमा विशेष गरेर शरिरलाई हात र गोडाको माध्यमबाट अगाडि र पछाडी झुकाउने गरेर खेल्नु पर्ने हुन्छ । यो अरु खेल भन्दा अली फरक भएकोले सावधानीपूर्वक खेल्नु पर्ने हुन्छ ।
यो खेलको महत्व कस्तो छ ?
यो खेल विश्वव्यापी रुपमा बढ्दो छ । पहिला पहिला यो खेललाई केहीले हिन्दु धर्म संग जोडेर हेर्ने गरिएको थियो । तर आजभोली योग अभ्यास सबैको साझा बन्दै गएको छ । योगबाट स्वास्थ्य, शान्ति र अध्यात्मको माध्यमबाट मानिसलाई नियन्त्रणमा राख्ने साधन भएकोले महत्व बढ्दो छ ।
काभ्रे जिल्ला संघ स्थापना भए पछि तपाईंहरुले के–के गर्नु भयो ? खुलाउन मिल्छ ?
काभ्रे जिल्लामा नेपाल योग खेलकुद संघ स्थापना भएको चार वर्ष भयो । यस विचमा राष्ट्रियस्तरका योग सम्बन्धी खेलकुदहरु भएका छन् । धेरै प्रकारका काम तथा कार्यक्रमहरु सम्पन्न भएका छन् । संघ स्थापना पछि धार्मिक तथा समाजिक कामहरु पनि भएका छन् । काभ्रे जिल्लामा संघ स्थापना भए पछि धेरैको संख्यामा योग खेलाडी तयार भएका छन् । विभिन्न विधा अन्तर्गत गोल्ड देखि सिल्भर र ताम्र समेत गरेर झण्डै ४५ वटा मेडल काभे्रका खेलाडीले प्राप्त गरेका छन् । राष्ट्रियस्तर हुंदै अन्तर्राष्ट्रियस्तर सम्मका योग खेलाडी उत्पादन भएको छ । नाम र दाम दुबै कमाउन सफल दक्ष र सफल खेलाडि काभ्रेले उत्पादन गर्न सफल भएको छ । छोटो समयमा हाम्रा लागि धेरै उपलब्धी योग समितिले गरेको छ ।
तपाईंहरुसँग योग खेलाडीहरुलाई प्रोत्साहीत गर्ने कार्यक्रम के–के छन् त ?
हामीसँग योग शिक्षासँग जोडिनका लागि धेरै माध्यमहरु छन्, जुन अरु खेलहरुमा उपलब्ध हुँदैन । फेरि अर्काे पाटो हामीले खेलाडीसँग कुनै शुल्क लिइन्न । त्यसले गर्दा पनि योग शिक्षाप्रति निम्नस्तरदेखि उच्चस्तरसम्मको समायोजन सहजै हुन्छ । योग समितिले धेरै जसो कार्यक्रममा पोशाकको व्यवस्था पनि गर्ने गरेको छ । खेलकुदका लागि समुहबाटै धेरै टाढा जानु पर्ने अवस्था आउँदा सहभागी हुन चाहने खेलप्रेमीहरुलाई सहयोग गर्ने गरेका छौं । संघको कोष सञ्चालनका लागि योगसँग आबद्ध व्यक्तित्वहरुले स्वैच्छिक रुपमा आर्थिक सहयोगसँगै आवश्यक अन्य सहयोग पनि उपलब्ध हुने गरेको छ । विशेष गरेर खेलाडीलाई प्रोत्साहन गर्न अहिलेसम्म म आफु संघको अध्यक्ष हुनुको नाताले केन्द्रिय सदस्य गणेश कुमार लामा र संघका जिल्ला सचिव राजन अधिकारी लगायत समितिका अन्य सदस्यहरु समेतको व्यक्तिगत रुपमा दिईएको आर्थिक सहयोगले खेलाडीहरुलाई प्रोत्साहित गर्दै आईरहेका छौं । योग खेलसंग सम्बन्धित स्थानीय, राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सबै प्रकारका खेलमा सबै प्रकारको सहयोग खेलाडीहरुलाई गर्दै आईरहेका छौं । अरु थप कार्यक्रमहरु पनि समावेश गर्ने जमर्काेमा जिल्ला योग खेलकुद समितिले तत्परता देखाइरहेको छ । भविष्यमा चर्चा गर्न लायकका कार्यक्रमहरु पेश गर्नेछौं ।
अन्त्यमा तपाईलाई भन्न मन लागेको केही छन् ?
सर्व प्रथम त नवौं अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवसको पावन अवसरमा सबैलाई हार्दिक मंगलमय शुभकामना व्यक्त गर्दछु । नियमित रुपमा योग गरौं । शरिर स्वस्थ्य बनाऔं । अहिलेको अवस्थाले धेरै मान्छेलाई तनाव सिर्जना भएको छ । त्यसलाई व्यवस्थापन गर्नु आजको मूख्य चुनौती छ । यसको समाधान भनेको नियमित योग, ध्यान र प्राणायाम नै हो । यसलाई सही ढंगले व्यवस्थापन गर्न सकियो भने मन तथा शरिरलाई नियन्त्रणमा राख्न मद्दत पुग्नेछ । सबैलाई बैलैमा योगमा जोडिनु हुन अनुरोध गर्दै यहाँको स्थापित सञ्चार माध्यमबाट आफ्ना कुरा राख्ने मौका दिनु भएकोमा व्यक्तिगत रुपमा म र जिल्ला योग समिति तपाईं र तपाईंको सञ्चार माध्यमप्रति आभार व्यक्त गर्दै स्वस्थ जीवनको कामना गर्दछु ।