उद्योगको पिडा र भृकुटी कागज कारखाना

नेपालको औद्योगिक इतिहासमा भृकुटी कागज कारखाना एउटा महत्त्वपूर्ण नाम हो। कुनै समय नेपाललाई कागजमा आत्मनिर्भर बनाउने उद्देश्यले खोलिएको यो कारखाना अहिले इतिहासको एउटा खण्डहर मात्र बनेको छ।

​१. स्थापना र इतिहास
​स्थापना: वि.सं. २०३९ (सन् १९८२) मा यसको निर्माण सुरु भएको थियो भने वि.सं. २०४३ (सन् १९८६) देखि यसले व्यावसायिक उत्पादन सुरु गरेको थियो।
​स्थापना गर्ने पक्ष: यो कारखाना जनवादी गणतन्त्र चीन सरकारको पूर्ण प्राविधिक र आर्थिक सहयोगमा निर्माण भएको हो। चीनले निर्माण सम्पन्न गरेर नेपाल सरकारलाई हस्तान्तरण गरेको थियो।
​स्थान: नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) को गैँडाकोटमा नारायणी नदी किनारमा यो करिब ६० बिघा जग्गामा फैलिएको छ।

​२. अर्थतन्त्र र आपूर्तिमा योगदान
​कागजमा आत्मनिर्भरता: यो नेपालकै पहिलो र सबैभन्दा ठूलो कागज कारखाना थियो। आफ्नो उत्कर्ष समयमा यसले नेपालको कुल कागज मागको झन्डै ३५% देखि ६०% सम्म आपूर्ति गर्ने गर्थ्यो।
​निर्यात: यस कारखानाबाट उत्पादित ‘पल्प’ (Pulp) पैसा बनाउन प्रयोग गरिने उच्च गुणस्तरको हुने भएकाले वार्षिक करिब ५०० टन जापान निर्यात हुने गर्दथ्यो।
​प्रमुख ग्राहक: साझा प्रकाशन, जनक शिक्षा सामग्री केन्द्र र गोरखापत्र जस्ता सरकारी संस्थाहरू यसका मुख्य ग्राहक थिए।

​३. रोजगारीको अवस्था
​प्रत्यक्ष रोजगार: कारखानामा ८०० देखि १००० जनासम्म स्थायी र करारका कर्मचारीहरू कार्यरत थिए।
​अप्रत्यक्ष रोजगार: कारखानाले कच्चा पदार्थको रूपमा पराल, उखुको डाँठ, बाबियो, काँस र गहुँको भुस प्रयोग गर्ने भएकाले १० हजारभन्दा बढी किसान र ढुवानीकर्ताहरू यसमा आश्रित थिए। यसले ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाएको थियो।

​४. निजीकरण र पतन (कहिले कसको पालामा के भयो?)
​निजीकरण (२०४९): तत्कालीन प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाको पालामा सरकारले अख्तियार गरेको उदारीकरणको नीतिअन्तर्गत वि.सं. २०४९ मा यो कारखाना निजीकरण गरियो।

​खरिदकर्ता: सरकारले करिब २३ करोड ९८ लाख रुपैयाँमा गोल्छा अर्गनाइजेसन, काभ्रा समूह र कन्फ्राफ्टलाई यो कारखाना बिक्री गरेको थियो।
​बन्द हुने कारण (२०६७): निजीकरणपछि केही समय उत्पादन बढे पनि व्यवस्थापकीय कमजोरी, कच्चा पदार्थको अभाव, लोडसेडिङ, मजदुर आन्दोलन र सरकारी कर नीतिका कारण यो उद्योग संकटमा पर्यो। अन्ततः वि.सं. २०६७ फागुन १९ गते बाट कारखानाले उत्पादन पूर्ण रूपमा बन्द गर्यो।

​५. अहिलेको अवस्था
​खण्डहर: हाल कारखानाको भवन र करोडौँ मूल्यका मेसिनहरू खिया लागेर नष्ट भइरहेका छन्। ६० बिघा जग्गा झाडीले भरिएको छ।
​मजदुरको बाँकी बक्यौता: करिब ३३३ जना स्थायी कर्मचारीहरूले अझै पनि आफ्नो तलब र सेवा सुविधाबापतको करिब ३५ करोड रुपैयाँ पाउन बाँकी रहेको बताइन्छ।

​सरकारी प्रयास: विभिन्न समयमा उद्योग मन्त्रीहरूले यसलाई पुनः सञ्चालन गर्ने आश्वासन दिए पनि हालसम्म कुनै ठोस प्रगति भएको छैन। हाल गैँडाकोट नगरपालिकाले कारखानाको जग्गाबाट सार्वजनिक बाटो खोल्ने तयारी गरिरहेको छ।

​निष्कर्ष: भृकुटी कागज कारखाना नेपालको औद्योगिक असफलताको एउटा प्रतिनिधि पात्र हो, जसले निजीकरणको नाममा कसरी राष्ट्रिय गौरवका आयोजनाहरू ध्वस्त हुन सक्छन् भन्ने तितो सत्य झल्काउँछ।