२०८२ चैत्र ७, शनिबार
प्रभातफेरी अनलाइन १३१ पटक पढिएको प्रकाशित मिति: २०८२ पौष २०, आईतबार (२ महिना अघि)
नेपालको औद्योगिक इतिहासमा भृकुटी कागज कारखाना एउटा महत्त्वपूर्ण नाम हो। कुनै समय नेपाललाई कागजमा आत्मनिर्भर बनाउने उद्देश्यले खोलिएको यो कारखाना अहिले इतिहासको एउटा खण्डहर मात्र बनेको छ।
१. स्थापना र इतिहास
स्थापना: वि.सं. २०३९ (सन् १९८२) मा यसको निर्माण सुरु भएको थियो भने वि.सं. २०४३ (सन् १९८६) देखि यसले व्यावसायिक उत्पादन सुरु गरेको थियो।
स्थापना गर्ने पक्ष: यो कारखाना जनवादी गणतन्त्र चीन सरकारको पूर्ण प्राविधिक र आर्थिक सहयोगमा निर्माण भएको हो। चीनले निर्माण सम्पन्न गरेर नेपाल सरकारलाई हस्तान्तरण गरेको थियो।
स्थान: नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) को गैँडाकोटमा नारायणी नदी किनारमा यो करिब ६० बिघा जग्गामा फैलिएको छ।
२. अर्थतन्त्र र आपूर्तिमा योगदान
कागजमा आत्मनिर्भरता: यो नेपालकै पहिलो र सबैभन्दा ठूलो कागज कारखाना थियो। आफ्नो उत्कर्ष समयमा यसले नेपालको कुल कागज मागको झन्डै ३५% देखि ६०% सम्म आपूर्ति गर्ने गर्थ्यो।
निर्यात: यस कारखानाबाट उत्पादित ‘पल्प’ (Pulp) पैसा बनाउन प्रयोग गरिने उच्च गुणस्तरको हुने भएकाले वार्षिक करिब ५०० टन जापान निर्यात हुने गर्दथ्यो।
प्रमुख ग्राहक: साझा प्रकाशन, जनक शिक्षा सामग्री केन्द्र र गोरखापत्र जस्ता सरकारी संस्थाहरू यसका मुख्य ग्राहक थिए।
३. रोजगारीको अवस्था
प्रत्यक्ष रोजगार: कारखानामा ८०० देखि १००० जनासम्म स्थायी र करारका कर्मचारीहरू कार्यरत थिए।
अप्रत्यक्ष रोजगार: कारखानाले कच्चा पदार्थको रूपमा पराल, उखुको डाँठ, बाबियो, काँस र गहुँको भुस प्रयोग गर्ने भएकाले १० हजारभन्दा बढी किसान र ढुवानीकर्ताहरू यसमा आश्रित थिए। यसले ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाएको थियो।
४. निजीकरण र पतन (कहिले कसको पालामा के भयो?)
निजीकरण (२०४९): तत्कालीन प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाको पालामा सरकारले अख्तियार गरेको उदारीकरणको नीतिअन्तर्गत वि.सं. २०४९ मा यो कारखाना निजीकरण गरियो।
खरिदकर्ता: सरकारले करिब २३ करोड ९८ लाख रुपैयाँमा गोल्छा अर्गनाइजेसन, काभ्रा समूह र कन्फ्राफ्टलाई यो कारखाना बिक्री गरेको थियो।
बन्द हुने कारण (२०६७): निजीकरणपछि केही समय उत्पादन बढे पनि व्यवस्थापकीय कमजोरी, कच्चा पदार्थको अभाव, लोडसेडिङ, मजदुर आन्दोलन र सरकारी कर नीतिका कारण यो उद्योग संकटमा पर्यो। अन्ततः वि.सं. २०६७ फागुन १९ गते बाट कारखानाले उत्पादन पूर्ण रूपमा बन्द गर्यो।
५. अहिलेको अवस्था
खण्डहर: हाल कारखानाको भवन र करोडौँ मूल्यका मेसिनहरू खिया लागेर नष्ट भइरहेका छन्। ६० बिघा जग्गा झाडीले भरिएको छ।
मजदुरको बाँकी बक्यौता: करिब ३३३ जना स्थायी कर्मचारीहरूले अझै पनि आफ्नो तलब र सेवा सुविधाबापतको करिब ३५ करोड रुपैयाँ पाउन बाँकी रहेको बताइन्छ।
सरकारी प्रयास: विभिन्न समयमा उद्योग मन्त्रीहरूले यसलाई पुनः सञ्चालन गर्ने आश्वासन दिए पनि हालसम्म कुनै ठोस प्रगति भएको छैन। हाल गैँडाकोट नगरपालिकाले कारखानाको जग्गाबाट सार्वजनिक बाटो खोल्ने तयारी गरिरहेको छ।
निष्कर्ष: भृकुटी कागज कारखाना नेपालको औद्योगिक असफलताको एउटा प्रतिनिधि पात्र हो, जसले निजीकरणको नाममा कसरी राष्ट्रिय गौरवका आयोजनाहरू ध्वस्त हुन सक्छन् भन्ने तितो सत्य झल्काउँछ।
प्रभातफेरी अनलाईन
बनेपा नपा-५,राजदास मार्ग
९८५११२८४५०,९८४१४२८४५०
प्रा.फम द. नं.: ९६७९/०७६/०७७
सूचना विभाग दर्ता नं.: ८२०/०७४-७५
| संचालक : | प्रल्हाद शर्मा हुमागाईं सम्पर्क: ९८५११२८४५० |
| सम्पादक : | राज्यलक्ष्मी श्रेष्ठ सम्पर्क: ९८४१४२९९६५ |
0
