भाषा जोगिनु भनेको इतिहास जोगिनु हो

यकिना अगाध

वि.सं. २०५९ बैशाखदेखि अविच्छिन्न रूपमा विशुद्ध तामाङ भाषामा प्रकाशित हुँदै आएको तामाङ डाजाङ मासिक पत्रिका आज तामाङ भाषिक समुदायको एकमात्र सुसंगठित, निरन्तर र संस्थागत प्रकाशन माध्यमका रूपमा स्थापित भएको छ । भाषिक विविधता र सांस्कृतिक बहुलताको सन्दर्भमा नेपालजस्तो बहुभाषिक राष्ट्रमा कुनै पनि मातृभाषाको दीर्घकालीन संरक्षण र विकासका लागि निरन्तर प्रकाशन माध्यमको उपस्थिति अनिवार्य हुन्छ । यही सन्दर्भमा ‘तामाङ डाजाङ’ ले निर्वाह गरेको भूमिका केवल साहित्यिक अभ्यासमा सीमित छैन; यसले भाषिक अस्तित्व, सांस्कृतिक पुनस्र्मरण र बौद्धिक उत्पादनको समग्र प्रक्रियालाई संस्थागत आधार प्रदान गरेको छ ।
इतिहासतः हेर्दा तामाङ भाषामा केही पत्रपत्रिकाहरू प्रकाशनमा आएका थिए तर ती दीर्घकालीन स्थायित्व हासिल गर्न असफल भए । यस्तो अवस्थामा ‘तामाङ डाजाङ’ को निरन्तरता आफैंमा एक प्रकारको भाषिक प्रतिरोधको अभ्यास हो, जसले भाषिक उपेक्षा र सांस्कृतिक सीमान्तीकरणका विरुद्ध आफ्नो अस्तित्व कायम राख्दै आएको छ । अतः यसलाई केवल एक पत्रिका नभई तामाङ समुदायको भाषिक–सांस्कृतिक चेतनाको अभिलेखीय दस्तावेजका रूपमा विश्लेषण गर्नुपर्ने हुन्छ ।
यस पत्रिकाले तामाङ भाषाको मानकीकरण, शब्दसम्पदाको संरचनात्मक विकास, व्याकरणिक अनुशासनको व्यवहारिक प्रयोग तथा देवनागरी लिपिमा लेखन परम्पराको संस्थागत अभ्यासलाई सुदृढ बनाउँदै आएको छ । भाषाविद् अमृत योन्जनद्वारा प्रतिपादित भाषिक ढाँचालाई व्यावहारिक तहमा रूपान्तरण गर्ने कार्यमा ‘तामाङ डाजाङ’ को योगदान अत्यन्त महत्वपूर्ण छ । यसले भाषालाई केवल मौखिक सम्प्रेषणको माध्यमबाट माथि उठाउँदै लिखित परम्परामा स्थापित गर्न मद्दत गरेको छ, जुन कुनै पनि भाषाको दीर्घकालीन अस्तित्वका लागि अनिवार्य सर्त हो ।
यससँगै, ‘तामाङ डाजाङ’ ले साहित्यिक सिर्जनालाई प्रोत्साहन गर्दै कवितादेखि कथा, निबन्ध, समालोचना र अनुसन्धानसम्मका विधाहरूमा तामाङ भाषाको प्रयोगलाई विस्तार गरेको छ । यसले भाषिक अभिव्यक्तिलाई बहुआयामिक बनाउँदै नयाँ पुस्ताका स्रष्टाहरूलाई सिर्जनात्मक अभ्यासतर्फ आकर्षित गरेको छ । अझ महत्वपूर्ण कुरा, यस पत्रिकाले भाषिक विमर्शलाई केवल साहित्यिक क्षेत्रमै सीमित नराखी तामाङ पहिचान, इतिहास, सांस्कृतिक स्मृति र सामाजिक यथार्थलाई समेत गम्भीरतापूर्वक उठाउँदै आएको छ । यसले तामाङ समुदायको ऐतिहासिक उपस्थिति र सांस्कृतिक योगदानलाई पुनःस्थापित गर्ने बौद्धिक प्रयत्नलाई निरन्तरता दिएको छ ।
समकालीन विश्वव्यवस्थामा आप्रवासन, शहरीकरण र विश्वव्यापीकरणका कारण साना भाषाहरू लोप हुने जोखिममा रहेका छन् । तामाङ भाषा पनि यसबाट अछुतो छैन । विशेषतः युवा पुस्ता रोजगार, शिक्षा र अवसरका कारण देश–विदेशमा फैलिँदै जाँदा मातृभाषासँगको सम्बन्ध कमजोर हुने सम्भावना बढ्दै गएको छ । यस्तो परिस्थितिमा ‘तामाङ डाजाङ’ ले भाषिक एकताको माध्यमका रूपमा कार्य गर्दै विश्वभर रहेका तामाङ भाषीहरूबीच एक प्रकारको बौद्धिक र सांस्कृतिक सेतु निर्माण गरेको छ ।
डिजिटल युगको विस्तारसँगै ‘तामाङ डाजाङ’ को अनलाइन संस्करणले भाषिक पहुँचलाई नयाँ आयाम दिएको छ । भौगोलिक दूरीलाई अप्रासंगिक बनाउँदै यसले विश्वका विभिन्न भागमा रहेका तामाङ युवाहरू, लेखकहरू र पाठकहरूलाई एउटै प्लेटफर्ममा जोड्ने कार्य गरिरहेको छ । डिजिटल माध्यममार्फत् प्राप्त हुने लेख–रचनाहरूले तामाङ भाषाको समकालीन स्वरूपलाई अझ जीवन्त र गतिशील बनाएका छन् । यसले भाषिक वाङ्मयलाई मात्र विस्तार गरेको छैन, नयाँ पुस्तामा भाषाप्रतिको आकर्षण र जिम्मेवारीबोध पनि विकास गरिरहेको छ ।
संस्थागत पृष्ठभूमिको कुरा गर्ने हो भने, ‘तामाङ डाजाङ’ पत्रिकाको उदय तामाङ डाजाङ संस्थाको गठन र सक्रियतासँग जोडिएको छ । तामाङ डाजाङ संस्थाको गठनपछि नै प्रत्येक महिनाको अन्तिम शनिबार ‘ग्योइकाइ गेताङ’ र यो पत्रिका प्रकाशन गरी नियमित साहित्यिक कार्यक्रममार्फत् भाषिक अभ्यासलाई निरन्तरता दिएको छ । यस प्रक्रियामा संस्थापक यकिना अगाध, पूर्वअध्यक्ष तथा प्रकाशक अर्जुनबहादुर तामाङ, पूर्वअध्यक्ष तथा सम्पादक ईन्द्रकुमार तामाङ र पूर्वअध्यक्ष तथा कार्यकारी सम्पादक बुद्ध योन्जनजस्ता व्यक्तित्वहरूको योगदान उल्लेखनीय रहेको छ । यस्ता व्यक्तित्वहरूको समर्पणले नै संस्थागत संरचनालाई जीवन्त राख्न सम्भव भएको हो । तामाङ डाजाङ संस्थाका पूर्वअध्यक्ष सन्चु ब्लोन तामाङ र वर्तमान अध्यक्ष फूलकुमार बम्जनको भूमिका पनि निकै सह्रानिय रहिआएको छ ।
भाषाको विकासको लागि अहिले तामाङ डाजाङले अर्को परियोजनाको कामलाई अगाडि बढाईरहेको छ । अहिले राष्ट्रिय तामाङ पुस्तकालयको पहलमा ‘तामाङ डाजाङ’को नेतृत्वमा काठमाडौँ विश्वविद्यालयको प्राविधिक सहयोगमा गुगलमा तामाङ–नेपाली–अंग्रेजी भाषा अनुवाद प्रणाली निर्माण गर्ने कार्य अन्तिम चरणमा पुगेको छ । यो परियोजनाले तामाङ भाषालाई डिजिटल प्रविधिसँग जोड्दै अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पहुँच विस्तार गर्ने सम्भावना बोकेको छ । यसले भाषालाई आधुनिक ज्ञान–प्रविधिको संरचनामा समावेश गर्ने दिशामा महत्वपूर्ण उपलब्धि हासिल गर्ने अपेक्षा गरिएको छ ।
यद्यपि, यति व्यापक र दीर्घकालीन योगदान हुँदाहुँदै पनि ‘तामाङ डाजाङ’ले राज्य, नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान लगायतका प्राज्ञिक निकाय तथा तामाङ संघसंस्थाहरूबाट अपेक्षित स्तरको संस्थागत सहयोग प्राप्त गर्न सकेको छैन । यस अवस्थाले भाषिक संरक्षणप्रति हाम्रो नीतिगत प्रतिबद्धता र व्यवहारिक कार्यान्वयनबीचको गम्भीर अन्तरलाई उजागर गर्दछ । फलतः, यसको निरन्तरता संकटमा पर्नु स्वाभाविक देखिन्छ ।
भाषिक संरक्षणलाई केवल सांस्कृतिक नारामा सीमित नराखी संस्थागत, आर्थिक र बौद्धिक स्तरमा सुदृढ बनाउने काममा सबैबाट पहल हुनु पर्दछ । तामाङ संघसंस्थाहरूले आफ्नो प्राथमिकतामा भाषिक परियोजनाहरूलाई समावेश गर्नुपर्छ; राज्यले मातृभाषा संरक्षणका लागि विनियोजित स्रोतलाई प्रभावकारी रूपमा परिचालन गर्नुपर्छ; र समुदायले सक्रिय सहभागिता, सदस्यता र सिर्जनात्मक योगदानमार्फत् यसको दिगोपन सुनिश्चित गर्नुपर्छ ।
‘तामाङ डाजाङ’को संरक्षण र प्रवद्र्धन गर्नु भनेको बहुआयामिक उत्तरदायित्वको विषय हो । यो केवल एउटा प्रकाशन जोगाउने प्रश्न होइन; यो तामाङ भाषिक अस्तित्व, सांस्कृतिक निरन्तरता र बौद्धिक भविष्यको रक्षा गर्ने प्रश्न हो । भाषा जोगिनु भनेको इतिहास जोगिनु हो, र इतिहास जोगिनु भनेको भविष्य सुरक्षित हुनु हो।
यसर्थ, यदि वर्तमान पुस्ताले ‘तामाङ डाजाङ’ जस्तो संस्थागत धरोहरलाई जोगाउन असफल भयो भने, त्यो केवल एक पत्रिकाको अन्त्य मात्र हुनेछैन; त्यो तामाङ भाषाको लिखित परम्परा र बौद्धिक उत्पादनको आधार कमजोर हुने ऐतिहासिक क्षति हुनेछ । त्यसैले समयमै सचेत भई यसको संरक्षणमा सामूहिक प्रतिबद्धता जनाउनु आजको अपरिहार्य आवश्यकता हो ।