योमरी

ऐतिहासिक किंवदन्ती बौद्धग्रन्थ रत्नावदनवचन अनुसार पाचाल राज्य हालको पनौतीमा सुचन्द्र महाजन नाम गरेका निसन्तान तथा निर्बल गरिब तर दयालु स्वभावका दम्पत्ति बस्दथे । उनीहरुको दयालु स्वभावबारे देश परदेशसम्म फैलिएको थियो । एकदिन स्वर्गका धनका राजा कुवेरलाई महाजन दम्पत्ति कतिको दयालु रहेछन् भनेर बुझ्न मन लागेछ । कुवेरले एक अति दरिद्र माग्नेको रुप धारण गरी महाजन दम्पत्तिको घर दैलोमा पुगेछ । महाजन दम्पत्तिले दरिद्र रुपी माग्ने कुवेरलाई स्वागत सत्कार गरी पकाई राखेको खानेकुरा खुवाउनुका साथै श्रद्धा गरेकोले दरिद्ररुपी कुवेर अति प्रसन्न भई आफ्नो सक्कली रुप देखाएर महाजन दम्पत्तीलाई योमरीको गुणबारे दीक्षा दिई अन्तरध्यान भएछन् ।

त्यो दिन मंसिर महिनाको शुक्ल पक्ष पूर्णिमाको दिन थियो । कुवेरले दिएको दीक्षाअनुसार महाजन दम्पत्तिले तिलको धुलो र चाकुको झोल मोलेको चामलको पिठोबाट विभिन्न आकृतिको योमरी बनाई पकाई अन्न धान राख्ने भकारीमा राखेर विधिपूर्वक स्थापना गरी ४ दिनसम्म छोपेर राखी पूजाआजा गरेछन् । अनि अन्न धान र योमरी आफन्त छरछिमेकीहरुलाई बाँडेर दिएछन् एवं रितले उनीहरुको दिन बित्न थालेपछि महाजन दम्पत्तिको शरीर समेत हिष्टपुष्ट हुन थालेछ । खेतीपातीबाट पनि राम्रो अन्न धानबाली राम्रो भई आम्दानी पनि वृद्धि हुन थालेछ । यो कुरा एक कान दुई कान हुँदै जताततै फैलिएपछि त्यही समयदेखि नेवार समुदायमा योमरीको संस्कृति सुरुवात भएको पूर्वजहरुको भनाइ छ ।

योमरी झैं सबैको जीवनमा मिठास होस् स्वास्थ्य राम्रो होस् अनि सबैको दिन राम्रोसँग बितोस् भनी देशभरी छरिएर रहेका प्राचिन संस्कृति र परम्पराका धनी नेवाः समुदायले योमरी पुन्ही मनाउँदै आएका छन् । कृषि कार्यसँग योमरीले विशेष महत्व बोकेको योमरी पुन्ही अर्थात् मंसिर पूर्णिमाबाट औपचारिक रुपमा धान काट्ने कार्य सम्पन्न गरी नयाँ धानको चामलको पिठो मोलेर माथि उल्लेख गरेअनुसार पानीको घट्टमा पिनेको पिठोबाट पटासी एक किसिमको माटोको सामग्रीमा राखी पानीको बाफबाट पकाएको योमरी अति मिठो र स्वादिष्ट हुन्छ । त्यसमा अन्य चिल्लोपन नभएकोले यो परिकार स्वास्थ्यको लागि हितकारी हुन्छ । योमरीभित्र केही अक्षता हाली पकाएको रोटी पिरो खुर्सानीको अचारमा तात्तातो चोपेर खाने पनि गरिन्छ ।

आजकल नेवाः र अन्य समुदायमा पनि परम्परा अनुसार योमरी पुन्ही मान्दछन् । योमरी पुन्हीको दिन गीत गाउँदै बच्चादेखि बुढापाकासम्म सहभागी भई रातभर योमरी मागिन्छ । इष्टमित्र, साथीभाइ, पाहुनालाई बाँडिचुडी खुवाउने र खाने परम्परा रहेको यो पर्वलाई माया, प्रेम, दया र करुणा आदानप्रदानको रुपमा पनि लिने गरिएको छ । नेपाल भाषामा “यो” भनेको मनपर्ने र “मरी” भनेको रोटी हो । सबैलाई मनपर्ने भएकोले नै यसको नाम योमरी राखेको अग्रज बुढापाकाहरुको भनाइ छ ।

योमरीबाटै विभिन्न प्रकारका मिठाइको विकास भएको मानिन्छ । योमरी माग्न आउनेहरुलाई घरको सबभन्दा जेठी, मुलीले बाँड्ने चलन छ । योमरी माग्न आउँदा योमरी चुईं चुईं अकि दुने चाकु, नयवलय् माकु, ब्युसा ल्यासे, मब्युसा बढीकुटी भनी गीत गाउने प्रचलन छ ।पहिले योमरी पुन्हीको दिन मात्र पकाएर खाने, हिजोआज भने मन लागेको बेला किनेर, पकाएर पनि खान्छन् । गैर नेवाहरुमा पनि यो नेवारी रोटी लोकप्रिय हुन आएको छ । योमरी हिजोआज होटल, रेष्टुराँ र खाजा घरमा योमरी स्तम्भ समेत राखिएको छ ।

लक्ष्मण सुन्दर सैंजू
न्यूजिल्याण्ड