बुटवलमा कृष्णप्रसाद दुवालको प्रतिमा स्थापना गर्न जाँदा…

मोहन दुवाल

कृष्णप्रसाद दुवाल सम्झिनासाथ साहित्यको केही नक्सा काभ्रेलीहरुको मन र आँखामा आउँछ होला; आउनुपर्ने हो । साहित्य अध्ययन गर्नेहरु र साहित्यको अन्वेषण गर्न सक्ने मनहरुसँग सोध्नुहोस् सम्भवतः उत्तर पाउनु हुनेछ — उनी त हुन् उनकै कालका सकृय साहित्यकार । मलाई यस्तो लाग्छ ‘बनेपाको साहित्यिक इतिहास कोर्दा यदि कृष्णप्रसाद दुवाललाई छुटाइएमा त्यो इतिहास अधुरो रहनेछ । कृष्णप्रसाद दुवाल बेगरको बनेपाको साहित्यिक इतिहास म कल्पना गर्नै सक्दिनँ । यस्तै इतिहासमा बाँचिसकेका एकजना साहित्यकार जो नाताले मेरो दाई पर्नुहुन्छ, मेरा प्रेरणाका स्रोत पनि हुन् । २०१७–१८ सालदेखि निकै सकृय रहेर साहित्यिक अभियान सञ्चालन गरेर गएका, नेपालभाषा र नेपाली भाषाका थुप्रै पुस्तकहरु प्रकाशित गराएर गएका, ‘चिराक’ लगायत थुप्रै साहित्यिक पत्रिका र सङ्ग्रहहरु प्रकाशन गरेर गएका एकजना मिथकजस्तो देखिंदो कृष्णप्रसाद दुवाललाई स्मरण नगर्नु दृष्टि–भूल हुनेछ । राष्ट्र, जिल्ला र आफू जन्मेको बनेपा नगरबाट सम्मानित हुनुपर्ने, इतिहासमा कैद रहनुपर्ने एकजना साहित्यिक अनुहार बिर्संदै गएकोमा खेद र दुःख लागेकोले बुटवलस्थित साहित्यिक तीर्थधाममा साहित्यकार कृष्णप्रसाद दुवालको प्रतिमा राख्ने सोच बनाएर उतातिर हामी पुगेका हौं ।
परिवारजनका फराकिला मनहरुले आर्थिक रुपले साथ दिने वातावरण पाएपछि कृष्णदाईको प्रतिमा स्थापना गर्ने अभियानमा लागेको हुँ । बुटवलको बनगाइमा पुग्ने योजना बनाइयो । २०७८ मङ्सिर २२ गते त्यतातर्फ जाने टुङ्गो लगाइयो । भारती, सिर्जना र म जाने भयौं । कृष्णदाईका दुईटी छोरीहरु मिता र सरिता पनि जाने भइन् । भारतीका भाइ दिपेन्द्र, बुहारी विनया, छोरी वर्षा पनि आउने भइन् । मूर्तिकार राजु तुलाधर एकजना बहिनीसँग आउने टुङ्गो दियो । हामी १० दशजना बुटवलको यात्रामा जाने भयौं । बनेपाका भाइराजा शाक्यको १४ सिट भएको गाडीमा जाने टुङ्गो लगायौं । २२ गते विहानै ५ः०० नबज्दै भारती र म घरबाट गाडी रहेको ठाउँमा पुग्यौं । हिजै उता लाने सामानहरु सबै लगिसकेकाले हामीलाई सजिलो भयो ।
मोटर त चढ्यौं तर ठाउँ–ठाउँबाट आउनेहरुले अल्छी गर्ला भनेर मोबाइलको घण्टी निरन्तर बजाइयो । मिता र सरितालाई कोटेश्वरस्थित भाटभटेनीको ढोका अगाडि कु¥यौं । केही क्षणपछि जुवाईसाहेबले ट्याक्सीमार्फत् पु¥याउन आइपुगे । सिर्जना पनि ग्वार्कोमा जुवाईसाहेबसँगै पर्खिइराखेकी रहिछन्; भेटाइयो । सातदोबाटो प्रहरीचौकी अगाडिबाट दिपेन्द्र, विनया र वर्षाहरु मोटरमा चढे । हामी हुइँकिंदै ताहांचलबाट बाफल पुग्दा कलाकार राजु तुलाधर तम्तयार भई हामीलाई पर्खिइरहेको देख्यौं । मोटरलाई उनकै बाफलचोक नजिक रहेको घरतिर फर्कायौं र मूर्ति राख्न दियौं । राजुले छोरीसँग भएर कृष्णदाईको प्रतिमा ल्याई पु¥याए । सोचअनुसार समयमा नै सबै तम्तयार भयो । बुटवललाई मनमा राखेर विहान ७ः०० बजे नै काठमाडौंबाट हिँड्न सुरु ग¥यौं । अगाडिको सिटमा गुरुजीसँग रम्दै, दायाँबायाँको बाटो नियाल्दै मैले आफूलाई कुदाइरहेँ ।
बाटोमा हिँड्दा जाममा परिएला भन्ने डर, मोटरमाथि कतैबाट केही आपत आइजाला भन्ने डर, यात्रामा लागेका हामीहरुलाई कतैबाट केही अनावश्यक झन्झट आइदेला भन्ने डर बोकेर हामी कुदिरह्यौं । मलेखुमा चिया नास्ता चाख्यौं । मोटरको हँकाइमा केही डर महसूस भएन, अनुभवी गुरुजी बाटोका पारखी भएकै कारणले केही थकाइ, अप्ठ्यारो महसूस गर्नु परेन । नारायणघाटबाट उकालो लागेपछि ठाउँ–ठाउँमा डाइभर्सन बनाउँदै गरेका बाटोको अप्ठ्यारो र धुलाम्य खालको वातावरणमा पनि हामी एकनासले कुदिरह्यौं । भाइराजाले ठ्याक्कै एउटा नेवार होटेलमा गाडी थ्याच्च रोके । हामीले यही होटेलमा खाना खायौं । बाटोको खाना गुरुजीले रुचाइएको होटेलमा नै खानुपर्ने परम्परा थियो; हामीले त्यो परम्परालाई सघाई दियौं । गुरुजीहरुलाई चित्त दुखाइदिनुको अर्थ यात्रामा धुमिल वातावरण सिर्जना गर्नुजस्तै हुन्छ । यात्रामा रमाइलो वातावरण नबन्दा जे पनि हुन सक्छ भन्ने अनुभवीहरुको निचोडलाई हामीले पनि स्वीका¥यौं । यात्रामा लाग्दाका अनेकौं घटनाहरुबाट मैले सिक्न पाएको लागू गर्नुपर्ने यस्तै–यस्तै नियमहरु हुन् ।
ठाउँ–ठाउँमा बाटो बनाउँदै गरेकोले धुलो उडाउँदै, जोल्टिन खप्दै हिँड्नु परेकोले जिउ दुखेजस्तो, कहिले पुगिएला जस्तो हुनु त अस्वाभाविक भएन । कहिले पुग्ने हो बुटवल ? यही प्रश्नमा अल्झेर हामी गुडिरह्यौं । साँझ खस्न सुरु गर्दै गर्दाको समयमा बुटवल आइपुग्यौं । अझ कुद्नु छ करिव ४० किलोमिटर । बनगाइको कपिलधाममा साहित्य तीर्थ कपिलधाम खोज्दै हामी गयौं । साँझ खसिसकेको छ । कपिल आरोग्य मन्दिरका अध्यक्ष शंकर आचार्य र सकृय अभियन्ता ऋषी केशव भारद्वाजहरुसँग भेट भयो । प्रतिमा र शिलापत्र बुझाइयो । भोलि विहानमात्र मिस्त्री डाकेर प्रतिमा स्थापना गर्ने कुरा गरे र हामीहरु बुटवलतर्फ नै फक्र्यौं । माधव नेपालको न्यू एरा होटेल बसपार्क पछाडि नै रहेछ, बल्लतल्ल भेटायौं, तीनटा कोठामा हामी नौ जना अटायौं । सिर्जना साथीहरुकहाँ सुत्न गइन् । २० वटा प्रतिमामा माला लगाइदिन २० वटा मालाको जिम्मा सिर्जनालाई दिई पठायौं । भारती, दिपेन्द्र र म एउटा कोठामा नै अटाउने भयौं । दिनभरको मोटर–यात्रामा सबै थाकेजस्तो देखिएकोले खाना खान सबै तल झ¥यौं, खाना खाइवरी हामी सबैहरु आ–आफ्नो कोठामा उक्लियौं । जाडो पनि छैन गर्मी पनि होइन ठिकैको मौसममा बुटवल आइपुगेजस्तो भयो । बतास त एकनासले सरसर गरेको ग¥यै तर पनि जाडोको त्यति महसूस भएन । हामी सुत्ने नै भयौं । तीनजना हामीहरु पल्टिइहाल्यौं । सायद केहीक्षणमा नै हामी निदायौं ।
दलबहादुर गुरुङ (सिद्धबाबा मन्दिर विकास समितिका अध्यक्ष) तिनाउ–३, पाल्पाले सिद्धबाबा मन्दिरमा घुम्न आमन्त्रण गरेकोले भोलि जाने सोच बनायौं । मन्दिरकै आफ्नो गाडी रहेछ लिन पठाउँछु भनेकोले भोलिपल्ट हामी गेटमा पर्खिरह्यौं । विहान ७ः१५ बजे गाडी आइपुग्यो, बसमा दलबहादुरजी पनि रहेछन्, एक–अर्कामा मन पराएर आत्मियता साटासाट ग¥यौं । धेरैवर्ष अगाडि नै जनमत पढ्न पाएको जनमतप्रतिको माया दलबहादुरजीले पोखे । उत्निखेर असोज र कार्तिक अङ्क दुईटा जनमत उपहारस्वरुप प्रदान गरियो । पाल्पा जाने अप्ठ्यारो बाटोबाट नै जानुपर्ने रहेछ सिद्धबाबा मन्दिर । पाल्पाको तिनाउ गाउँपालिकामा अवस्थित यस मन्दिरकै कारणले तिनाउ गाउँपालिकाको शैक्षिक, आर्थिक, सामाजिक, पर्यटकीय तथा वातावरणीय संरक्षणको क्षेत्रमा टेवा पुग्दै आएको देखिन्छ । डाँडाको कापमा रहेको मन्दिरको भौतिक विकास मात्र होइन मन्दिरको आफ्नै एप्स, वेबसाइट, चारभाषामा प्रकाशित हातेपर्चा प्रकाशन भएको देखिन्छ । भर्तुहरि र आदिमानव रामपिथेकसको पनि चर्चा परिचर्चा चलाएर विश्वमा चिनाउन ‘सिद्धबाबा’ नामक स्मारिका पनि प्रकाशित भएको देखियो । दलबहादुर गुरुङ अध्यक्ष रहेको यस मन्दिरको विकास, निर्माण, प्रसार–प्रकाशनमा यसले दिन दुईगुणा प्रगति पाउँदै गरेको देखिन्छ । अध्यक्ष गुरुङले तलदेखि माथिसम्म घुमाएर मन्दिरको परिचय दिनाका साथै हामीलाई पुस्तकालय देखाउनुका साथै अन्य गतिविधिहरुको जानकारी दिंदै हामी सबैलाई खादा ओडाएर सम्मान गर्दै पण्डितको हातबाट टीका लगाइदिने कार्य पनि भयो । शिष्ट, सभ्य दलबहादुर गुरुङको अक्षर–मोह र लेखकीय भावना भएका बालसाहित्यकार पनि रहेको त्यहाँ बस्दा थाहा लाग्यो । दलबहादुर गुरुङ बौद्धमार्गी भएर पनि हिन्दु मन्दिरको व्यवस्थापन समितिको अध्यक्ष भएर जेजति सेवा पु¥याएको देखियो, त्यो सेवा उल्लेखयोग्य रहेको देखियो । गुरुङजीसँग बसेर चियासम्म पिइयो– हतार भएको कारणले धन्यवाद दिंदै त्यहाँबाट विदा भयौं । हामी आएकै बसबाट बसपार्कसम्म पु¥याइदियो ।
बनेपाबाट हामी चढेर आएको मोटरमा तुरुन्तै सबै चढ्यांैं । बनगाइस्थित कपिलधाम पुग्ने समय भयो । १०ः३० बजिसक्यो, १२ः०० बजेको कार्यक्रममा भ्याउनु छ । बनगाइमा हुने कार्यक्रमस्थल नजिकैको होटेलमा पुरी पकाउन दियौं; पेटभरि पुरी राखेर हामीहरु कार्यक्रमस्थलमा पुग्यौं । ‘साहित्य तीर्थधाम’ को चौतारीमा मेच टन्न भरिएको छ, प्रतिमा स्थापना भइसकेको रहेछ; हेरियो । मन प्रफुल्लित भयो कुरा भएअनुसार सबै ठिकठाक पारिसकेका रहेछन्; मञ्च माथि चढ्यौं । अध्यक्ष शङ्कर अर्याल, ऋषि केशव र ऋषि आजादले वचन दिएअनुसार सबैको व्यवस्था गरेर मलाई नै आश्चर्यमा पारिदियो । मन–मनैले धन्यवाद भनियो । कार्यक्रम बनाउन लगायौं । ऋषि आजाद उद्घोषण गर्न तयार भयो । ठीक १२ः३० तिर भैरहवाबाट र बुटवलबाट साहित्यकारहरु आई पुगे । जनमत वाङ्मय प्रतिष्ठान नेपालले प्रसिद्ध बालसाहित्यकार ‘कृष्णप्रसाद दुवाल’ को प्रतिमा अनावरण र सम्मान कार्यक्रमको आयोजना भएको थियो । कार्यक्रमको समुद्घाटन र प्रतिमा अनावरण गर्ने कार्य प्रा.डा. कपिल लामिछानेले गर्नुभयो । कार्यक्रमस्थलमा रहेका मेचहरुमा अतिथिहरु टन्न भरिएका छन् । तीनजना स्रष्टाहरु दलबहादुर गुरुङ, पुरुषोत्तम पाण्डे र हरिप्रसाद भण्डारीलाई जनमतको ‘बालसाहित्य सम्मान’ एकजना स्रष्टा डा. शालिकराम पौडेललाई ‘बालसाहित्य समालोचक सम्मान’ र दुईजना बालप्रतिभाहरु जोशिका कँडेल ‘निशा’ र अस्मिता अर्याललाई ‘बालप्रतिभा सम्मान’ बाट प्रमुख अतिथि प्रा.डा. कपिल लामिछानेले सम्मान गरे ।
कपिलवस्तु, रुपन्देही, गुल्मी, पाल्पाका तीनदर्जन जति साहित्यकारहरुले कविता वाचन गरेको उक्त कार्यक्रमको सभापतित्व मोहन दुवाल (जनमत वाङ्मय प्रतिष्ठान नेपालका अध्यक्ष) र शङ्कर आचार्य (कपिल आरोग्य मन्दिरका अध्यक्ष) ले गर्नुभएको थियो । वटुकहरुबाट स्वस्तीक वाचक गर्दै सुरु गरिएको कार्यक्रमको उद्घोषण ऋषि आजादले गरेको उक्त कार्यक्रममा मूर्तिकार राजु तुलाधरको पनि उपस्थिति रहेको थियो । करिव ३ घण्टा कार्यक्रम भयो । भैरहवा, बुटवलतिरबाट आउनुभएका साहित्यकारहरु वनमाली निराकार, बूँद राना, विजय सागर, रुद्र ज्ञवाली, कपिल लामिछाने र अन्य उपस्थित हुनुभएका सबै साहित्यकारहरु बस चढेपछि सबैसँग हात हल्लाउँदै हामी पनि आफ्नो मोटरमा चढ्यौं । हुइकिंदै मोटर कुद्यो; १०ः३० तिर कुरिनटारमा खाना खाने व्यवस्था मिलाइयो, खाना खायौं । बीचबाटोमा सबै निदाएछ क्यारे; अरुहरुजस्तै म पनि निदाएछु । विहानको २ः३० बजिसकेको रहेछ; थ्याच्च त्रिपुरेश्वरमा मोटर रोक्दा । ३ ठाउँमा जानुपर्नेलाई ३ वटा ट्याक्सी मिलाउन दिइयो । अनामनगर, इमाडोल र ठैवमा कुदे ट्याक्सीहरु । हामी पनि ३ः०० बजेतिर बनेपामा पुग्यौं । आफ्नो कर्तव्य निभाइयो; बुटवलको साहित्य तीर्थधाममा साहित्यकार कृष्णप्रसाद दुवालको प्रतिमा स्थापना गर्न पाउँदा गौरव अनुभूति भयो ।