लोप हुँदै इन्द्रावतीेका पानीघट्ट

ज्ञानमणि कालोटोपी ÷ (इन्द्रावती ) मण्डन

आँपचौरका मनमान माझी जवान हुँदा इन्द्रावतीका बगरमा ५० को संख्यामा पानी घट्टहरु थिए । मेलम्ची देखि दोलालघाटसम्मका यी घट्टहरु अन्न पिसानीको प्रमुख माध्ययम छन् । मनमानको उमेर बढ्दै गयो तर इन्द्रावती नदीमा रहेका घट्टहरु घटिरहेका छन् । यसले उनलाई चिन्तित बनाएको छ । पुराना दिनहरु सम्भँदै मनमान भन्छन्, “आधुनिक मेसिन आएकाले पुराना घट्टहरु लोप हुन लागे, अहिले त मुस्किलले पाँच ठाउँमा पनि छैनन् । ”

काभे्र र सिन्धुपाल्चोकको सिमाना इन्द्रावती नदीमा रहेका पानीघट्टहरु अहिले विस्थापनको क्रममा छन् । योसँगै स्थानीय माझीहरुको पेशा समेत विस्तारै लोप हुदै गएको छ । नदीमा घट्ट चलाउनु, डुङ्गा खियाउनु, माछा मार्नु नदी आसपासका माझि तथा दनुवारहरुको पुख्र्यौली पेशा हो । उल्लेखित कुनै पनि पेशा अहिले उनीहरुका लागि सुरक्षित छैन । अझ यी पेशाहरु एकादेशको कथा बन्ने हो की भन्ने चिन्ता यहाँका माझीहरुमा छ ।

सजिलो भएपनि आर्थिक रुपमा विपन्न यो समुदायको लागि आधुनिक मेसिन प्रयोग गर्न केही कठिनाईहरु छन् । अझ समय समयमा हुने इन्धन अभावका कारण पानी घट्ट यसको विकल्प पनि बन्न सक्छ । पुर्खादेखि नै यही पेशा व्यवसायमा रहनेहरुले हात धुनुपर्ने स्थिती पनि नआउने उनीहरु बताउँछन् । इन्द्रावतीका घट्ट व्यवसायी मैते माझी आधुनिक मेसिन भित्रिए सँगै आफ्नो पेशा संकटमा परेको तर्क गर्छन् । “पहिला सबै अन्न पिस्न मान्छेहरु यही आउँथे, अहिले त गाउँमा नयाँ नयाँ मेसिनहरु आए, हाम्रो पेशा पनि संकटमा पर्यो । ” उनले दुखेसो पोखे ।

आधुनिक मेसिनको विकल्प हुन सक्ने पानी घट्ट लागतको हिसावले पनि कम खर्चिलो हुन्छ । यसको लागि गाउँमा जनशक्ति समेत अभाव हुँदै गएको छ । दैनिक रोजीरोटीको लागि पनि यो पेशाबाट समस्या हुन थालेपछि युवाहरु शहर पस्न थालेका छन् । यसको संरक्षण गर्न लागेपनि व्यवहारिक रुपमा कठिन भएपछि उनीहरुको प्रयास समेत असम्भव जस्तै भएको छ । अझ घट्ट बनाउन प्रयोगमा आउने ढुङ्गाहरु पनि कम पाइन थालेकाले पनि यो पेशाको अस्तित्व हराउन थालेको अनुमान व्यवसायीहरुको छ ।

आफ्ना सबै खाले पेशा संकटमा पर्दै गएपछि चण्डेनी मण्डन  र छिमेकी सिन्धुपाल्चोक जिल्लाको भिमटार गाविसका ५ सय माझी तथा दनुवारहरु विश्थापनको खतरामा छन् ।

नदीमा ठाउँ–ठाउँमा पुल बनेपछि उनीहरुले गर्दै आएको डुङ्गा व्यवसाय, माछा मार्ने काम पनि संकटमा छ । अशिक्षाको कारण परम्रागत कृषि गर्नु उनीहरुको वाध्यता छ । अझ धेरैको त आफ्नो जमिन समेत छैन । अरुको खेतबारी कमाएर जिविकोपार्जन गर्न उनीहरु बाध्य छन् ।

फोटो ः इन्द्रावतीको बगरमा अझै बाँकी रहेको एक पानी घट्टमा अन्न पिसानी गर्दै स्थानीय
तस्विर ः ज्ञानमणि कालोटोपी ÷ मध्यमार्ग