डा. इन्दुल के.सी.को शब्द सागरका मोती ः संक्षेपमा

मोहन दुवाल, वरिष्ठ साहित्यकार

इन्दुल के.सी.– अनौठो मान्छे । ८० वर्ष नाघेर पनि केही न केही गरिरहन खोज्ने मान्छे । समाज मन पराउने, भाषा–साहित्यमा डुबिरहन रुचाउने, धाइरहन पाउँदा गौरव गर्ने एकजना अनौठो जाँगरिला व्यक्ति । अहिलेसम्म थाक्न नजानेका कर्मशील जेष्ठ नागरिक । कवि भएर पनि कविजस्तो छु भन्न मन नगर्ने तर उल्लेख गर्न योग्य व्यक्तित्व । समाजसेवा, धर्मचिन्तन र साहित्यमा मन दिएर आफूलाई कृयाशील तुल्याउन पाउँदा गौरव गर्ने इन्दुल । धेरै थोकमा विभाजित भएर पनि उत्तिकै जहाँतहीँ सकृय र जागरुक छन् । मैले चिनेदेखि सिर्जना, निर्माण, प्रगतिमा मन राखेर हँसिलो मुहार बोकेर कुदिरहेका मित्र इन्दुल के.सी. मेरो मनभित्र पनि अक्षरसाथ रहन सक्षम समाजसेवक तथा साहित्यक नाम हो ।

उनी कविता लेख्छन्, आफूलाई लागेका दृष्टि पोख्छन्, कसैको कृति प्राप्त भएपछि त्यस्को टिप्पणी लेख्छन् – उनी कुदिरहन सकेकाले नै महान देखिन्छन् । कथाहरु पनि लेख्छन् उनी, पत्रकार भएर पनि समाचार संप्रेषण गर्छन् यस्तै–यस्तै गरेर बाँच्न जानेका यिनी चर्चित पूर्वप्रशासक पनि हुन् । राजनीति गर्न जान्दैन तर यिनी राजनीति बिग्रेकोमा चित्त दुखाउन जान्छन् । आफ्नै बाटोमा, आफ्नै माटोमा रमेर यिनी योग सिकाउँछन्, धर्म–कर्ममा विश्वास साँचेर असल मान्छे बन्न खोज्छन् । यिनी समाजका बलिया, सबैथोक बुझेका सत्य मन पराएर कुदिरहेका अभियन्ता हुनाका साथै पूर्वप्रशासक रहेर सेवा पु¥याइसकेका राष्ट्रसेवक हुन् । यिनले प्रजातन्त्र, गणतन्त्र सबै बुझेका छन् । यसैगरी राष्ट्रियता र देशभक्तिका भावना पनि यिनका मनका कुना–कुनामा लुकेर बसेका छन् । यिनका यात्रा र भावनाले यस्तै–यस्तै भनिरहेका छन् अर्थात् होलान् ! – म मन–मनमा राखेर इन्दुल के.सी.लाई नियालिरहेछु । उनी कति सरल मान्छे– आफ्नो मूल्याङ्कन गरेर लेख्ने गर्छन् – “केवल एक साहित्य अनुरागी हुँ । …. साहित्यको कखरा सिक्दासिक्दै उमेरमा असीको दशक पार गरिसकेको बालक बबुरो म इन्दुल नामधारी एक सामान्य साधारण व्यक्तिमात्र हुँ ।” शब्दसागरका मोतीमा उनी लेखकीय भावना व्यक्त गर्दै उक्त अभिव्यक्ति पोखेका हुन् ।
आफ्नै ढङ्ग बोकेर, आफ्नै रङ्गमा हिंड्न जानेका यिनका साहित्यलेखन पनि आफ्नैपन देखिंदा किसिमका सिर्जनाका हरफहरु भई लिपिवद्ध भएका छन् । इन्दुल आफूलाई पोख्न जान्छन्, इन्दुल आफूलाई प्रकट गर्न खोज्दा ढङ्ग पु¥याउन जान्छन्, कुराकानीमा लय मिलाउन जानेका यिनी शब्द पारखी मात्र नभई अक्षरका सुन्दर गायक हुन प्रयत्नरत भइरहेका सिर्जनाधर्मी हुन् । यिनी आफूलाई चिनाउन खोज्छन् । र साथै आफूसँग सम्पर्कमा आएका अक्षरयात्रीहरुलाई चिनाउन भरमग्दूर प्रयत्न गर्छन् । यिनले ‘शब्दसागरका मोती’ समीक्षासङ्ग्रहमा आफूले पढेका र त्यसबारे आफूलाई लागेका अनुभूतिहरु प्रकट गरेका छन् । समीक्षामा पनि आफ्नै प्रकारका लेखकीय मर्म पोख्न जानेका यिनले यस सङ्ग्रहमा २७ जना लेखकहरुलाई चिनाउन खोजेका छन् । यस सङ्ग्रहमा सङ्ग्रहीत समीक्षात्मक लेख–रचनाहरुमा ओतबहादुर खड्काको अनुवाद कलाबारे ‘ईशाघि दश उपनिषद्’, ‘ईशावास्योपनिषद्’, ‘श्री इशाओपनिषद’ र १०४ ‘उपनिषद्’ बारे परिचय लेख लेखेर वेद, उपनिषद्को विशुद्ध तत्वज्ञानको परिचय दिन खोजेका छन् । महात्मा सुशीललाई ‘पाशुपत योग’ पुस्तकमार्फत् योगको सैद्धान्तिक ज्ञानका आधारमा चिनाउन प्रयत्न गरेका छन् । उद्धवप्रसाद भट्टराईलाई ‘महर्षि विशुद्धदेव एवं दिव्य साधना–सूत्र’ को सिद्धान्तमा राखेर रोचक शैलीमा टिप्पणी गरेर ‘मस्तिष्कमा समझदारी ! काँधमा जिम्मेवारी ! हृदयमा इमान्दारीका प्रणेता विशुद्धदेवको पनि प्रभावकारी शैलीमा चर्चा गरेका छन् । टीकाराम अर्यालको ‘जीवनदर्शन’, सत्यमोहन जोशीको ‘महर्षि याज्ञवल्क्य’, एस.पी. आसाको ‘छ्यासमिस’, राहुल सांकृत्यायनको ‘दर्शन दिग्दर्शन’, ‘बौद्ध–दर्शन’, ‘केशवराज राजभण्डारी को ‘भजन र सङ्गीतमा जीवन’ जीवनाथ अधिकारीकृत ‘प्राचीन विश्व इतिहासको संक्षिप्त चर्चा’, वासुदेव ढकालको ‘उत्तरी ध्रुवप्रदेशको यात्रा साथै लेखन्तेको जीवन–यात्रा’ बारे संक्षिप्तमा चर्चा चलाई दिएर लेखक र पुस्तकको समीक्षात्मक टिप्पणी लेखेका छन् ।
यसैगरी पशुपतिमान प्रधानलाई ‘नुग घाः’ पुस्तकमार्फत् तीनवटा भाषाका लेखकका रुपमा चिनाएका छन् । ‘धनिया’ कथासङ्ग्रहबाट वरिष्ठ आख्यानकार परशु प्रधानलाई पनि देखाउन यिनी सफल छन् । नेपालभाषामा लेखिएको ‘मतिनाया सः’ का कवि प्रेमकृष्ण ताम्राकारलाई पनि सङ्क्षेपमा परिचय गराएका छन् । प्रजापति तिमिल्सिनाका ‘कालो पहाड’ (उपन्यास), चूडाप्रसाद चौलागाईंको ‘विषय र विवेचना’ लेखसङ्ग्रहको विवेचना गरिएको छ । यसैगरी निर्मला श्रेष्ठलाई ‘आफू अरुका लागि’ (निबन्धसङ्ग्रह), साधुराम गिरीलाई ‘मान्छे, प्रकृति र भेगन’ मा, प्रकाशप्रसाद उपाध्यायलाई ‘छेउ न टुप्पो’ (लेखसङ्ग्रह), विष्णु ओलीलाई ‘मेरी परी’ (कविता कृति) मा संक्षिप्त विवेचना गरी टिप्पणी लेख लेखेका छन् ।
कवि पवन दाहालको ‘आँसुको दह’ कवितासङ्ग्रहमा सक्षम कविका रुपमा कवितामार्फत् चिनाउन खोजेका छन् । सरोजनी तण्डुकारलाई ‘सङ्गीत मन्थनाञ्जली’ मार्फत् सङ्गीतको रुपरङ्गबारे परिचय गराएका छन् । नयाँ ढङ्गको समीक्षा, पुस्तक परिचय, टिप्पणी राखेर लेखकहरुको परिचय र कृतिहरुको चर्चा गरेर डा. इन्दुल के.सी. ले आफूलाई समीक्षकका रुपमा चिनाउन सफल छन् । यस्तै खालका लेख÷आलेखहरुले लेखकको क्षमता र लेखकीय सामर्थ देखाउने गर्छन् । समग्रमा टिप्पणी नभए पनि, सबै पक्षको समीक्षा नलेखिए पनि, विस्तृत व्याख्यामा कृतिलाई राखेर कृतिगत चर्चा नभए पनि सङ्क्षेपमा नै परिचय गराउन पुस्तकका लेखक इन्दुल के.सी. सफल छन् ।
आठदशक पार गरेर पनि सिर्जनामा मन राखेर सिर्जनालयहरुमा लुरुलुरु पुग्न जानेका, एकसुरले अक्षरमोह राखेर कुदिरहन खोजेका यिनी लेक बेँसी, मैदान, जंगल, तराइमा, कन्दरा र गुफाहरुमा, हिमाल र पहाडहरुमा जागिरे भएर, तीर्थयात्री रहेर, पदयात्री हुन खोजेर देश÷विदेशमा यिनी पुगेका छन् । थुप्रै कर्म गरे यिनले, जागिरे भएर बहिदार हुँदै यिनी हाकिमसम्म पनि भए । योग, ध्यान सिकेर योगी बने । वैकल्पिक उपचार विधिमा डाक्टर भएर सेवा गरे । देश विदेश घुमे । अहिले पनि यिनी सत्तल, पाटीपौवा, मन्दिर, पोखरी–धारा–कुवाको जिर्णोद्धारमा मात्र लागेनन् भजन, सत्सङ्ग, साहित्य अनुरागीहरुसँग काँधमा काँध राखेर सिर्जनामा रमाएर कुदिरहेको देखिन्छ ।
यिनले सबैथोकको अनुभव बटुले । देश–परदेश घुमे । सबै खालका कर्मयोगीहरुसँग सरसङ्गत गरेकैले धेरै दृष्टिले यिनले आफ्नो देश के हुँदैछ, कतातिर भट्किंदै गइरहेको छ, के गर्दा मानवीय जीवनमा मोहकता प्राप्त गर्न सकिन्छ त्यसबारे यिनले आफ्नो दृष्टि लेख–रचना र कवितामा पोखेका छन् । ‘प्रस्तुतिमा विविधता’ कवितामा यिनले लेखेका छन् ः–
कोही आफ्ना वैभव घर बङ्गला निजीघर प्रदर्शनमा
कोही अकूत कालोधन जुटाउन र लुकाउनमा
००
नेताहरु आकर्षक भाषण र गालीगलौजमा
सोझासिधा नेपाली स्रोता र रनभूल्लमा ।
००
लेखक आफ्नो लेख, रचना, किताब प्रकाशनमा
जिज्ञासु पाठक सित्तैमा किताब पाउने खोजमा ।
यस्तै खालका भावधारा पोख्न जानेका, सिर्जना+साधना र अक्षर मोहमा चुर्लुम्म डुबाउन मन गरेका इन्दुल के.सी. आफ्नो भावधारामा, यात्रामा सफलता थपिंदै जाओस् – सिर्जनामा सफलता मिलोस्, प्रगति होस् – शुभकामना भनिरहेछु ।