प्रचण्ड : इतिहास, संघर्ष र नदेखिएको एउटा पीडा

— रञ्जिता श्रेष्ठ

कुनै पनि राजनीतिक व्यक्तित्वलाई उसको आजको पदबाट मात्र मूल्याङ्कन गर्न थालियो भने हामीले उसको आधा इतिहास मात्र देख्छौँ। सत्ता आज कसैको हातमा हुन्छ, भोलि कसैको। प्रधानमन्त्रीको कुर्सीमा आज एउटा व्यक्ति हुन्छ, अर्को निर्वाचनपछि अर्को व्यक्ति आउँछ। गठबन्धन बन्छन्, भत्किन्छन्। राजनीतिक शक्ति उक्लिन्छन्, ओरालो लाग्छन्। तर इतिहासको यात्रा यति छिटो बदलिँदैन।

इतिहासले मानिसलाई उसको पदले मात्र सम्झिँदैन। उसले आफ्नो समयलाई कति प्रभावित गर्‍यो, समाजलाई कस्तो दिशातर्फ डोर्‍यायो, देशका लागि कति जोखिम उठायो, के–के गुमायो र उसको राजनीतिक यात्राले राष्ट्रको यात्रामा कस्तो छाप छोड्यो—इतिहासले अन्ततः त्यसैको हिसाब गर्छ।
पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ नेपालको राजनीतिमा त्यस्तै एउटा नाम हो।

उहाँलाई मन पराउने र नपराउने दुवै छन्। उहाँका निर्णयको प्रशंसा गर्ने पनि छन्, कठोर आलोचना गर्ने पनि छन्। कसैले उहाँलाई परिवर्तनका प्रमुख अभियन्ताका रूपमा हेर्छन्, कसैले उहाँका राजनीतिक निर्णयमाथि प्रश्न उठाउँछन्। लोकतन्त्रमा यी सबै दृष्टिकोणको आफ्नै ठाउँ छ।

तर एउटा कुरा अस्वीकार गर्न कठिन छ नेपालको पछिल्लो राजनीतिक इतिहासमा प्रचण्डलाई अलग गरेर गणतन्त्र, शान्ति प्रक्रिया र राज्य पुनर्संरचनाको पूर्ण कथा लेख्न सकिँदैन।

त्यसैले उहाँको मूल्याङ्कन आज उहाँ कुन कुर्सीमा हुनुहुन्छ भन्ने प्रश्नबाट मात्र होइन, उहाँ कहाँबाट हिँड्नुभएको थियो र नेपाललाई कहाँसम्म ल्याउन उहाँको भूमिका रह्यो भन्ने प्रश्नबाट हुनुपर्छ।

संघर्षको त्यो बाटो, जहाँ फर्किने बाटो थिएन

पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’को राजनीतिक यात्रा सहज थिएन।

उहाँले रोजेको बाटो नेपालको परम्परागत राजनीतिको सहज बाटो थिएन। उहाँले सशस्त्र संघर्षको नेतृत्व गर्नुभयो। त्यो संघर्षले नेपाली समाजलाई ठूलो पीडा दियो। हजारौँ परिवारले आफन्त गुमाए। धेरै मानिस विस्थापित भए। राज्य र विद्रोही दुवै पक्षसँग जोडिएका हिंसाका घटनाले नेपाली समाजमा गहिरो घाउ छोडे।
त्यस पीडालाई कुनै राजनीतिक उपलब्धिको नाममा बिर्सन सकिँदैन।

तर इतिहासको अर्को पाटो पनि छ।

त्यही सशस्त्र संघर्षको नेतृत्व गर्ने शक्ति अन्ततः शान्ति प्रक्रियामा आयो। हतियारको राजनीतिबाट वार्ताको टेबलमा आयो। संविधानसभाको निर्वाचनमा सहभागी भयो। राजतन्त्रको अन्त्यपछि गणतान्त्रिक व्यवस्थाको निर्माणमा सहभागी भयो।

यो परिवर्तन कुनै एक व्यक्तिको उपलब्धि थिएन। हजारौँ नेपालीको संघर्ष, बलिदान, आन्दोलन र राजनीतिक सहमतिले यो सम्भव भएको थियो।

तर त्यस प्रक्रियाको प्रमुख राजनीतिक पात्रका रूपमा प्रचण्डको भूमिका अस्वीकार गर्न सकिँदैन।

यही कारणले उहाँलाई इतिहासले केवल ‘माओवादी नेता’ भनेर मात्र सम्झने छैन। उहाँ शान्ति प्रक्रियाका प्रमुख राजनीतिक पात्रमध्ये एकका रूपमा पनि सम्झिइनुहुनेछ।

बन्दुकबाट ब्यालेटसम्म

नेपालको इतिहासमा सायद सबैभन्दा असाधारण राजनीतिक रूपान्तरणमध्ये एउटा यही हो
हिजो राज्यसँग सशस्त्र संघर्ष गरेको नेतृत्व अन्ततः त्यही राज्य सञ्चालन गर्ने लोकतान्त्रिक प्रक्रियामा प्रवेश गर्‍यो।

प्रचण्ड प्रधानमन्त्री बन्नुभयो।

त्यो समय सामान्य समय थिएन।

राजतन्त्र अन्त्य भइसकेको थियो, तर नयाँ राजनीतिक प्रणाली पूर्ण रूपमा स्थापित भइसकेको थिएन। संविधान निर्माणको प्रक्रिया बाँकी थियो। शान्ति प्रक्रियाका थुप्रै काम अधुरा थिए। राज्यका पुराना संरचना र नयाँ राजनीतिक शक्तिबीच विश्वासको संकट थियो।

यस्तो संक्रमणकालमा सरकारको नेतृत्व गर्नु भनेको सिंहदरबारको कुर्सीमा बस्नु मात्र थिएन।

त्यो एउटा पुरानो व्यवस्थाबाट नयाँ व्यवस्थातर्फ जाने संक्रमणको जिम्मेवारी लिनु थियो।
प्रचण्डको पहिलो प्रधानमन्त्रीकाल लामो रहेन। उहाँले राजीनामा दिनुपर्‍यो। तर उहाँको राजनीतिक यात्राको त्यस अध्यायले एउटा महत्वपूर्ण कुरा स्थापित गरिसकेको थियो—नेपालको शासनसत्ता परम्परागत शक्तिहरूको मात्र अधिकार होइन; राजनीतिक परिवर्तनका शक्तिहरू पनि राज्य सञ्चालनको केन्द्रमा पुग्न सक्छन्।

तीनपटक प्रधानमन्त्री : तीन फरक समय

प्रचण्ड तीनपटक नेपालको प्रधानमन्त्री बन्नुभयो।

तर तीनपटक प्रधानमन्त्री बन्नुको अर्थ एउटै राजनीतिक परिस्थितिमा तीनपटक सिंहदरबार प्रवेश गर्नु होइन।

हरेकपटक परिस्थिति फरक थियो।

पहिलोपटक उहाँ गणतन्त्र स्थापनापछिको संक्रमणकालीन नेपालको प्रधानमन्त्री बन्नुभयो।

दोस्रोपटक संविधान निर्माणपछि नयाँ राजनीतिक संरचनालाई कार्यान्वयन गर्ने चुनौतीपूर्ण समयमा सरकारको नेतृत्व गर्नुभयो।

तेस्रोपटक देश फेरि गठबन्धन र राजनीतिक अस्थिरताको चक्रमा रहेको समयमा प्रधानमन्त्री बन्नुभयो।

नेपालको राजनीति स्थिरभन्दा बढी गतिशील छ। यहाँ सहकार्य स्थायी हुँदैन, सत्ता समीकरण स्थायी हुँदैन। हिजोको सहयात्री भोलि प्रतिद्वन्द्वी बन्न सक्छ। आजको प्रतिपक्ष भोलि सरकारको साझेदार बन्न सक्छ।

प्रचण्डको राजनीतिक जीवन यही जटिल गठबन्धन राजनीतिबीच अघि बढेको हो।

यसैले उहाँको राजनीतिक क्षमता बुझ्न उहाँ प्रधानमन्त्री भएका वर्ष मात्र हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। सत्ता गुमेपछि पनि राष्ट्रिय राजनीतिमा निर्णायक रहन सक्नु उहाँको अर्को विशेषता हो।

२०१६ : गोवाको अन्तर्राष्ट्रिय मञ्च र नेपालको आवाज

प्रचण्डको कूटनीतिक यात्राको चर्चा गर्दा २०१६ को गोवा सम्झनैपर्छ।

१६ अक्टोबर २०१६ मा भारतको गोवामा आयोजित BRICS–BIMSTEC Outreach Summit मा उहाँ नेपालका प्रधानमन्त्रीका रूपमा सहभागी हुनुभयो। त्यहाँ उहाँले BRICS र BIMSTEC मुलुकबीच विकास, लगानी, पूर्वाधार, व्यापार तथा क्षेत्रीय सहकार्यका सम्भावनाबारे नेपालको धारणा राख्नुभएको थियो।
त्यो मञ्च सामान्य कूटनीतिक भेटघाट मात्र थिएन।

विश्व अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण स्थान बनाइरहेका देशहरू र दक्षिण तथा दक्षिणपूर्व एसियाली मुलुकहरूको बीचमा नेपालले आफ्नो आवश्यकता र सम्भावना प्रस्तुत गर्ने अवसर थियो।

नेपालको ऊर्जा।

नेपालको पर्यटन।

नेपालको जलस्रोत।

नेपालको कनेक्टिभिटी।

नेपालको व्यापार।

नेपालको विकास।

यी सबै विषय नेपालको विदेश नीतिसँग जोडिएका छन्।

त्यो अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा नेपालका प्रधानमन्त्रीका रूपमा उभिएर प्रचण्डले क्षेत्रीय सहकार्यबाट नेपालले लाभ लिनुपर्ने धारणा राख्नुभयो।

आज २०२६ मा फर्केर हेर्दा त्यो दृश्य अझ महत्वपूर्ण लाग्छ।

किनकि आज उहाँ प्रधानमन्त्री हुनुहुन्न।

समय बदलिएको छ।

राजनीतिक शक्ति बदलिएको छ।

नयाँ पुस्ताको राजनीतिक चाहना अगाडि आएको छ।

तर २०१६ मा विश्वमञ्चमा नेपालको प्रतिनिधित्व गरेको त्यो इतिहास बदलिँदैन।

कूटनीति : कसैको पक्षमा होइन, नेपालको पक्षमा

नेपाल दुई ठूला छिमेकीको बीचमा छ।

भारत र चीन दुवैसँग नेपालको सम्बन्ध केवल कूटनीतिक सम्बन्ध होइन। व्यापार, संस्कृति, धर्म, रोजगारी, ऊर्जा, पर्यटन, पारवहन र जनस्तरको सम्बन्धसँग जोडिएको बहुआयामिक सम्बन्ध हो।
यस्तो अवस्थामा नेपालको परराष्ट्र नीति भावनाले होइन, राष्ट्रिय स्वार्थले निर्देशित हुनुपर्छ।

प्रचण्डको कूटनीतिक यात्रालाई हेर्दा भारत र चीन दुवैसँग उच्चस्तरीय संवादलाई निरन्तरता दिने प्रयास देखिन्छ।

२०२३ मा उहाँले भारत भ्रमण गर्दा व्यापार, पारवहन, जलविद्युत्, ऊर्जा व्यापार, प्रसारण लाइन, रेल, सिंचाइ, कृषि, कनेक्टिभिटी लगायतका विषयमा छलफल गर्नुभयो। त्यस क्रममा आगामी दस वर्षमा नेपालबाट १० हजार मेगावाटसम्म विद्युत् आयात गर्ने भारतको लक्ष्यबारे पनि सहमति र प्रतिबद्धता सार्वजनिक भयो

नेपालको जलविद्युत् केवल ऊर्जा उत्पादनको विषय होइन।

यो नेपालको अर्थतन्त्र बदल्ने सम्भावना हो।

भारतको बजारमा नेपाली विद्युत् बेच्न सकियो भने विदेशी मुद्रा आर्जन हुन्छ। लगानी बढ्न सक्छ। रोजगारी सिर्जना हुन सक्छ। उत्पादनशील अर्थतन्त्रको आधार बलियो हुन सक्छ।

प्रचण्ड सरकारको त्यो कार्यकालमा ऊर्जा कूटनीतिले पाएको प्राथमिकतालाई यही दीर्घकालीन दृष्टिकोणबाट पनि हेर्नुपर्छ।

चीनसँगको सम्बन्ध : अर्को छिमेकी, अर्को अवसर

भारतसँग सम्बन्ध राख्दै गर्दा चीनसँगको सम्बन्धलाई बेवास्ता गर्नु नेपालका लागि सम्भव छैन।

प्रचण्डले चीनसँग पनि उच्चस्तरीय संवादलाई अघि बढाउनुभयो।

२०२३ को चीन भ्रमणका क्रममा उहाँले राष्ट्रपति सी चिनफिङ र प्रधानमन्त्री ली छ्याङसँग भेटवार्ता गर्नुभयो। नेपाल–चीन सम्बन्धका विभिन्न आयाममा छलफल भयो।

त्यस भ्रमणका क्रममा सडक, ऊर्जा, शिक्षा, विज्ञान तथा नवीनता, कृषि, डिजिटल अर्थतन्त्र, हरित विकास, व्यापार तथा भुक्तानीलगायतका विषयमा समझदारी भएका थिए।

यसलाई कुनै छिमेकीको पक्षमा झुकावका रूपमा मात्र बुझ्नु उचित हुँदैन।

नेपालको परराष्ट्र नीति एउटै आधारमा हुनुपर्छ
नेपालको राष्ट्रिय हित।

न भारतविरोध।

न चीनविरोध।

न कुनै विदेशी शक्तिको पक्षधरता।

नेपालले दुवै छिमेकीसँग मित्रता राख्दै आफ्नो सार्वभौमिकता, स्वतन्त्रता र राष्ट्रिय हितलाई केन्द्रमा राख्नुपर्छ।

प्रचण्डको कूटनीतिक भूमिकालाई भारत र चीनमा मात्र सीमित गरेर पनि बुझ्न मिल्दैन।

उहाँको तेस्रो प्रधानमन्त्रीकालमा संयुक्त राष्ट्रसंघको ७८औँ महासभामा नेपाली प्रतिनिधिमण्डलको नेतृत्व गर्नुभयो। त्यसपछि चीनको औपचारिक भ्रमण गर्नुभयो। चीनसँगको उच्चस्तरीय संवादलाई अघि बढाउनुभयो।

नेपालजस्तो सानो र विकासशील देशका लागि अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा आफ्नो आवाज राख्नु महत्वपूर्ण हुन्छ।

जलवायु परिवर्तनले नेपाललाई असर गर्छ।

हिमाल पग्लिँदा नेपाललाई असर गर्छ।

अतिकम विकसित देशहरूको विकास चुनौती नेपालसँग जोडिएको छ।

भूपरिवेष्ठित राष्ट्रको पारवहन समस्या नेपालसँग जोडिएको छ।

त्यसैले नेपालको कूटनीति केवल ठूला देशसँगको सम्बन्धको विषय होइन।

यो नेपालको अस्तित्व र विकासको विषय हो।

तर एउटा प्रश्न—नेताको निजी जीवन कहाँ जान्छ?

राजनीतिक लेखमा हामी प्रायः तथ्य लेख्छौँ।

कति भ्रमण भयो।

कति सम्झौता भयो।

कति मेगावाट विद्युत् निर्यात भयो।

कुन देशका नेतासँग भेट भयो।

कुन नीति आयो।

तर नेताको जीवनको अर्को पाटो पनि हुन्छ।

त्यो पाटो हो—निजी पीडा।

राजनीतिक जीवनले मानिसलाई सार्वजनिक बनाउँछ।

तर उसको दुःख निजी नै हुन्छ।

प्रचण्डको जीवनमा यस्तो निजी पीडाका धेरै अध्याय छन्।

छोरा प्रकाश दाहालको असामयिक निधन।

जीवनसंगिनी सीता दाहालको लामो स्वास्थ्य संघर्षपछि निधन।

यी घटनाले उहाँको व्यक्तिगत जीवनमा गहिरो चोट छोडे।

सीता दाहाल : जीवनसाथी मात्र होइन, संघर्षकी सहयात्री

उहाँ केवल प्रधानमन्त्रीकी श्रीमती हुनुहुन्थेन।

उहाँ प्रचण्डको पाँच दशकभन्दा लामो राजनीतिक जीवनकी सहयात्री हुनुहुन्थ्यो। उहाँहरूले जीवनका कठिनतम वर्षहरू सँगै पार गर्नुभएको थियो।

राजनीतिक इतिहासले प्रचण्डको नाम धेरैपटक लेख्यो।

तर त्यो इतिहासको पछाडि सीताको पनि एउटा मौन इतिहास थियो।

संघर्षका दिनहरू।

परिवारका कठिन दिनहरू।

राजनीतिक जोखिम।

अनिश्चित भविष्य।

सन्तानको पीडा।

र अन्ततः लामो बिरामी अवस्था।

राजनीतिक यात्रामा अगाडि देखिने मानिस एक जना हुन्छ, तर उसको पछाडि उभिने मानिसहरू धेरै हुन्छन्।

सीता दाहाल त्यही मौन सहयात्री हुनुहुन्थ्यो।

मैले नजिकबाट देखेको त्यो क्षण

यो प्रसंग म धेरै विस्तारमा लेख्न चाहन्नँ।

तर यो लेखमा नलेख्दा पनि मेरो आफ्नै अनुभवप्रति अन्याय हुन्छ।

सीता दाहालको निधन हुँदा पुष्पकमल दाहाल नेपालका प्रधानमन्त्री हुनुहुन्थ्यो।

त्यतिबेला म स्वयं सरकारमा मन्त्री थिएँ।

मैले त्यो समय नजिकबाट देखेकी छु।

देशको प्रधानमन्त्री आफ्नी जीवनसंगिनी गुमाएर शोकमा हुनुहुन्थ्यो।

तर उहाँलाई केवल पति भएर शोक गर्ने समय थिएन।

उहाँ प्रधानमन्त्री पनि हुनुहुन्थ्यो।

राज्य उहाँलाई हेर्दै थियो।

सरकार उहाँलाई हेर्दै थियो।

जनता उहाँलाई हेर्दै थिए।

निर्णयहरू रोकिँदैनथे।

जिम्मेवारी रोकिँदैनथ्यो।

देश रोकिँदैनथ्यो।

तर एउटा मानिसको जीवनमा भने ठूलो खाली ठाउँ बनेको थियो।

मैले त्यतिबेला एउटा कुरा गहिरोसँग महसुस गरेँ—

प्रधानमन्त्रीको कुर्सीले मानिसलाई शक्ति दिन्छ, तर कहिलेकाहीँ त्यही कुर्सीले उसलाई आफ्नो पीडा बाँच्ने स्वतन्त्रता पनि खोसिदिन्छ।

सामान्य मानिसले जीवनसाथी गुमाउँदा कोठामा बसेर रुन सक्छ।

आफ्नो मान्छेको काखमा टाउको राखेर रुन सक्छ।

केही दिन संसारबाट टाढा हुन सक्छ।

तर प्रधानमन्त्री?

उसले भोलिपल्ट फेरि राज्य चलाउनुपर्छ।

देशका विषयमा निर्णय गर्नुपर्छ।

जनतासामु उभिनुपर्छ।

मैले प्रचण्डमा त्यतिबेला एउटा प्रधानमन्त्री मात्र देखिनँ।

मैले आफ्नो जीवनसाथी गुमाएको एउटा मानिस देखेँ।

त्यो पीडा राजनीतिक भाषणमा कहिल्यै देखिँदैन।

त्यो इतिहासका तथ्यांकमा पनि लेखिँदैन।

तर त्यो पीडा पनि उहाँको राजनीतिक यात्राको एउटा सत्य हो।

एउटा बाबुको पीडा

प्रकाश दाहालको निधनले पनि उहाँको जीवनमा ठूलो व्यक्तिगत घाउ छोड्यो।

सन्तान गुमाउनु कुनै पनि बाबुआमाका लागि कल्पनाभन्दा बाहिरको पीडा हो।

तर सार्वजनिक जीवनमा रहेका व्यक्तिले त्यो पीडा पनि सार्वजनिक जिम्मेवारीसँगै बोकेर हिँड्नुपर्छ।

हामी नेताहरूलाई प्रायः कठोर देख्छौँ।

उहाँहरूका भाषण सुन्छौँ।

निर्णय हेर्छौँ।

तर उनीहरू पनि मानिस हुन्।

उनीहरूका घर हुन्छन्।

उनीहरूका सन्तान हुन्छन्।

उनीहरूका सम्बन्ध हुन्छन्।

उनीहरूका आँसु हुन्छन्।

प्रचण्डको जीवनमा राजनीतिक संघर्षसँगै यस्ता व्यक्तिगत वियोगहरू पनि जोडिएका छन्।

त्यसैले उहाँको यात्रालाई केवल सत्ताको यात्राका रूपमा बुझ्नु अपूर्ण हुन्छ।

भूकम्प : राज्यको परीक्षा

प्रचण्डको तेस्रो प्रधानमन्त्रीकालमा पश्चिम नेपालले विनाशकारी भूकम्पको पीडा पनि भोग्यो।

जाजरकोट केन्द्रबिन्दु भएर गएको २०८० कात्तिक १७ को भूकम्पले जाजरकोट र रुकुम पश्चिमसहितका क्षेत्रमा ठूलो क्षति पुर्‍यायो।

विपद्को समयमा प्रधानमन्त्रीको परीक्षा भाषणबाट हुँदैन।

त्यो बेला राज्य नागरिकको घरसम्म पुग्नुपर्छ।

घाइतेलाई उपचार चाहिन्छ।

घरबारविहीनलाई आश्रय चाहिन्छ।

मृतकका परिवारलाई राहत चाहिन्छ।

चिसो रातमा पालमुनि बसेका नागरिकलाई राज्यको उपस्थितिको अनुभूति चाहिन्छ।

यस्ता संकटमा राज्यको क्षमता मात्र होइन, सरकारको संवेदनशीलता पनि परीक्षण हुन्छ।

प्रचण्ड सरकारको त्यस समयको भूमिका पनि उहाँको प्रधानमन्त्रीकालको मूल्याङ्कनमा समेटिनुपर्छ।

किनकि देश चलाउनु भनेको सामान्य समयमा कार्यालय चलाउनु मात्र होइन।

कहिलेकाहीँ देश चलाउनु भनेको विपत्तिको बीचमा उभिनु हो।

सुशासनका प्रश्न र आलोचनाबाट भाग्न मिल्दैन

प्रचण्डका योगदानको चर्चा गर्दा एउटा कुरा स्पष्ट हुनुपर्छ।

उहाँका सबै निर्णय सही थिए भनेर भन्नु इतिहासप्रति इमानदार हुनु होइन।

उहाँका सरकारमाथि प्रश्न उठेका छन्।

गठबन्धन राजनीतिमाथि प्रश्न उठेका छन्।

सुशासनको विषयमा प्रश्न उठेका छन्।

सरकारको प्रभावकारितामाथि प्रश्न उठेका छन्।

आर्थिक विकासको गति र रोजगारीका विषयमा प्रश्न उठेका छन्।

यी प्रश्नहरू उठाउनुपर्छ।

लोकतन्त्रमा नेतामाथि प्रश्न उठाउनु नागरिकको अधिकार हो।

तर आलोचना गर्दा उपलब्धि मेटाउनु पनि उचित हुँदैन।

इतिहासको निष्पक्षता भनेको यही हो—उपलब्धि देख्नु, कमजोरी पनि देख्नु।

प्रचण्डलाई देवता बनाउनु गलत हुन्छ।

तर उहाँलाई इतिहासबाट मेट्नु पनि गलत हुन्छ।

२०२६ : नयाँ राजनीति र पुरानो योगदान

आज २०२६ को नेपाल नयाँ राजनीतिक चरणमा प्रवेश गरिसकेको छ।

नयाँ पुस्ता निर्णायक बनेको छ।

नयाँ राजनीतिक शक्तिहरू अगाडि आएका छन्।

पुराना दलमाथि प्रश्न उठेका छन्।

मतदाताले नयाँ विकल्प खोजेका छन्।

यो परिवर्तनलाई सम्मान गर्नुपर्छ।

लोकतन्त्रमा जनमतभन्दा ठूलो कुनै शक्ति हुँदैन।

त्यसैले आज प्रचण्ड प्रधानमन्त्री हुनुहुन्न भने त्यसलाई पनि लोकतान्त्रिक प्रक्रियाको स्वाभाविक परिणामका रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ।

तर एउटा प्रश्न भने रहन्छ—

आज प्रधानमन्त्री नभएको कारण के हिजोको योगदान पनि समाप्त हुन्छ?

उत्तर स्पष्ट छ—हुँदैन।

आजको जनमतले भोलिको सरकार निर्धारण गर्छ।

तर आजको जनमतले हिजोको इतिहास मेटाउन सक्दैन।

नयाँ पुस्ता आउनुपर्छ।

नयाँ नेतृत्व आउनुपर्छ।

नयाँ सोच आउनुपर्छ।

तर नयाँ घर बनाउन पुरानो जगको अध्ययन गर्नुपर्छ।

प्रचण्डको राजनीतिक भविष्यभन्दा ठूलो कुरा उहाँको राजनीतिक विरासत हो

अब प्रचण्ड फेरि प्रधानमन्त्री बन्नुहुन्छ कि बन्नुहुन्न भन्ने प्रश्न राजनीतिक भविष्यसँग जोडिएको छ।

त्यसको निर्णय जनताले गर्नेछन्।

तर उहाँको राजनीतिक विरासतको प्रश्न त्यसभन्दा अलग छ।

गणतन्त्रको स्थापना।

शान्ति प्रक्रिया।

संविधानसभा।

राज्य पुनर्संरचना।

समावेशिताको बहस।

भारत र चीनसँगको कूटनीतिक संवाद।

ऊर्जा कूटनीति।

अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा नेपालको आवाज।

यी विषयसँग प्रचण्डको राजनीतिक जीवन जोडिएको छ।

यीमध्ये कुनै विषयको अन्तिम मूल्याङ्कन आजै सम्भव छैन।

इतिहासलाई समय चाहिन्छ।

अन्तिम प्रश्न : पदले मानिस ठूलो बनाउँछ कि योगदानले?

राजनीतिमा सबैभन्दा ठूलो भ्रम के हो भने पदलाई नै योगदान ठान्नु।

प्रधानमन्त्री हुनु ठूलो कुरा हो।

तर प्रधानमन्त्री भएर के गरियो भन्ने प्रश्न अझ ठूलो हो।

सत्ता पाउनु उपलब्धि हो।

तर सत्ता प्रयोग गरेर देशलाई के दिइयो भन्ने प्रश्न अझ ठूलो हो।

राजनीतिक शक्ति हुनु महत्वपूर्ण हो।

तर त्यो शक्ति इतिहासमा कस्तो परिवर्तनको कारण बन्यो भन्ने कुरा अझ महत्वपूर्ण हो।

प्रचण्डको जीवनमा यी प्रश्नहरू उठिरहनेछन्।

उहाँका समर्थकले आफ्नै उत्तर दिनेछन्।

आलोचकले आफ्नै उत्तर दिनेछन्।

इतिहासकारले अर्को उत्तर दिनेछन्।

तर मेरो लागि प्रचण्डको मूल्याङ्कनको एउटा व्यक्तिगत आधार पनि छ।

मैले उहाँलाई प्रधानमन्त्रीको कुर्सीमा देखेकी छु।

मैले उहाँलाई अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा नेपालको प्रतिनिधित्व गर्दै देखेकी छु।

मैले उहाँलाई राजनीतिक संघर्षका बीच देखेकी छु।

तर मैले उहाँलाई सबैभन्दा नजिकबाट एउटा कठिन क्षणमा देखेँ—

आफ्नो जीवनसाथी गुमाउँदा पनि राष्ट्रको जिम्मेवारीबाट भाग्न नसकेको मानिसका रूपमा।

त्यो दृश्यले मलाई एउटा कुरा सिकायो—

नेताको सार्वजनिक अनुहार र निजी अनुहार फरक हुन्छ।

मञ्चमा उभिएको प्रधानमन्त्री शक्तिशाली देखिन्छ।

तर मञ्चबाट तल झरेपछि ऊ पनि आफ्नै पीडा बोकेको मानिस हुन्छ।

कहिलेकाहीँ देशको जिम्मेवारीले उसलाई आफ्नै आँसु लुकाउन बाध्य बनाउँछ।

सायद प्रचण्डको राजनीतिक जीवनको सबैभन्दा कम लेखिएको अध्याय यही हो।

इतिहासले के सम्झेला?

भोलिका पुस्ताले प्रचण्डलाई कसरी सम्झनेछन्, हामी अहिले निश्चित भन्न सक्दैनौँ।

कसैले उहाँलाई परिवर्तनका नायकका रूपमा सम्झनेछन्।

कसैले विवादास्पद राजनीतिक पात्रका रूपमा।

कसैले शान्ति प्रक्रियाका प्रमुख हस्ताक्षरकर्ताका रूपमा।

कसैले गणतन्त्रको अभियन्ताका रूपमा।

कसैले गठबन्धन राजनीतिका कुशल खेलाडीका रूपमा।

कसैले उहाँका कमजोरीलाई बढी सम्झनेछन्।

तर इतिहासले अन्ततः सबै पक्ष जोडेर एउटा चित्र बनाउनेछ।

त्यो चित्रमा जनयुद्ध हुनेछ।

त्यसको पीडा हुनेछ।

शान्ति सम्झौता हुनेछ।

गणतन्त्र हुनेछ।

संविधानसभा हुनेछ।

प्रधानमन्त्रीका तीन कार्यकाल हुनेछन्।

भारतसँगको सम्बन्ध हुनेछ।

चीनसँगको सम्बन्ध हुनेछ।

गोवाको BRICS–BIMSTEC मञ्च हुनेछ।

ऊर्जा कूटनीति हुनेछ।

विश्वमञ्चमा नेपालको आवाज हुनेछ।

भूकम्पको समयमा राज्यको जिम्मेवारी हुनेछ।

र त्यस चित्रको अर्को कुनामा—

एक बाबुको पीडा हुनेछ।

एक श्रीमान्को पीडा हुनेछ।

प्रकाशको वियोग हुनेछ।

सीताको वियोग हुनेछ।

र व्यक्तिगत पीडामाथि राष्ट्रको जिम्मेवारी राखेर अघि बढ्नुपर्ने एउटा मानिस हुनेछ।

आज प्रचण्ड प्रधानमन्त्री हुनुहुन्न।

सायद यही नै लोकतन्त्र हो।

सत्ता स्थायी हुँदैन।

पद स्थायी हुँदैन।

जनमत स्थायी हुँदैन।

राजनीतिक समीकरण स्थायी हुँदैन।

तर योगदानको प्रश्न फरक हो।

२०१६ मा गोवामा BRICS–BIMSTEC को अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा नेपालका प्रधानमन्त्रीका रूपमा उभिएको व्यक्ति आज प्रधानमन्त्रीको कुर्सीमा नहुन सक्छ।

२०२३ मा भारत र चीनसँग उच्चस्तरीय संवाद गरेर ऊर्जा, पूर्वाधार, व्यापार र विकासका विषय अघि बढाएको व्यक्ति आज सरकारको नेतृत्वमा नहुन सक्छ।

तर ती घटनाहरू इतिहासबाट हट्दैनन्।

सीता दाहालसँग बिताएको पाँच दशकभन्दा बढीको जीवन पनि इतिहासको एउटा मौन अध्याय हो।
छोराको वियोग पनि उहाँको जीवनको एउटा सत्य हो।
छोरीको वियोग कल्पनाभन्दा बाहीर
राजनीतिक संघर्ष पनि सत्य हो।

उपलब्धि पनि सत्य हो।

कमजोरी पनि सत्य हो।

र यही सबै सत्य जोडिएर एउटा व्यक्तिको पूर्ण राजनीतिक परिचय बन्छ।

त्यसैले प्रचण्डलाई केवल प्रधानमन्त्रीको कुर्सीबाट नहेरौँ।

उहाँलाई एउटा लामो यात्राका रूपमा हेरौँ।

त्यो यात्रामा देश छ।

राजनीति छ।

संघर्ष छ।

परिवर्तन छ।

कूटनीति छ।

सफलता छ।

असफलता छ।

र मान्छे भएर बाँच्दा भोग्नुपर्ने गहिरा व्यक्तिगत पीडाहरू पनि छन्।

प्रधानमन्त्रीको कुर्सी अस्थायी हुन्छ।
सत्ता आउँछ, जान्छ।
राजनीतिक समीकरण बदलिन्छ।
तर इतिहासमा लेखिएको योगदानलाई समयले मेट्न सक्दैन।

सायद प्रचण्डको राजनीतिक यात्रालाई बुझ्ने सबैभन्दा न्यायपूर्ण तरिका यही हो—

उहाँलाई न त देवत्वकरण गरौँ, न त राजनीतिक पूर्वाग्रहले इतिहासबाट मेटौँ।
उहाँले जे गर्नुभयो, त्यसको मूल्याङ्कन गरौँ।
जे गर्न सक्नुभएन, त्यसको पनि प्रश्न गरौँ।
तर नेपालको परिवर्तनको यात्रामा उहाँले खेलेको भूमिका इमानदारीपूर्वक स्वीकार गरौँ।

किनकि अन्ततः—

पदले मानिसलाई केही समयका लागि ठूलो बनाउँछ,
तर इतिहासमा मानिसलाई ठूलो बनाउने कुरा उसको योगदान हो।

र नेपालको समकालीन राजनीतिक इतिहासमा पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’को योगदानमाथिको बहस अझै समाप्त भएको छैन।