आराध्यदेवी पलाञ्चोक भगवतीमा श्रद्धालुहरूको भीड

नवरात्र सुरु भएसँगै काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाको पाँचखाल नपा–१२ मा अवस्थित पलाञ्चोक भगवतीमा श्रद्धालु तथा दर्शनार्थीहरूको उपस्थिति बढेको छ। तीर्थस्थलमध्ये नेपालकै सबैभन्दा प्रसिद्ध, साक्षात् र जागृत शक्तिपीठहरूमध्ये एक मानिन्छ पलाञ्चोक भगवती माई!

काठमाडौँ उपत्यकावरपर रहेका प्रमुख तीन भगवतीहरू (पलाञ्चोक, नक्साल र शोभा भगवती) मध्ये यिनलाई सबैभन्दा जेठी र शक्तिशाली भगवतीको रूपमा पूजिने पौराणिक मान्यता छ। पलाञ्चोक भगवतीको शक्ति र उत्पत्तिसँग जोडिएका मुख्य पौराणिक तथा परम्परागत मान्यताहरू यस प्रकार छन्:

साक्षात् र जागृत शक्ति

पलाञ्चोक भगवतीलाई ‘मनोकामना पूर्ण गर्ने साक्षात् देवी’ का रूपमा विश्वास गरिन्छ। निस्वार्थ र चोखो मनले माताको आराधना गर्नाले पारिवारिक संकट टर्ने, निरोगी भइने, मुद्दा-मामिलामा न्याय पाइने र चिताएको पुग्ने जनविश्वास रहेको छ।

महिषासुरमर्दिनी र दुष्टको विनाश

मन्दिरमा रहेको भगवतीको मूर्ति महिषासुरमर्दिनी रूपको छ। एउटै कालो ढुङ्गाबाट बनेको १८ वटा हात भएकी देवीको मूर्तिमा दायाँ-बायाँ चण्ड र मुण्ड तथा बीचमा महिषासुर दैत्यको ढाडलाई कुल्चिएको अवस्था छ। यसले देवीमा दुष्ट शक्तिलाई परास्त गर्ने र ब्रह्माण्डमा सत्य तथा धर्मको रक्षा गर्ने अलौकिक शक्ति रहेको पौराणिक मान्यतालाई दर्शाउँछ।

देवी आफैँ बस्न रुचाएको मान्यता (उत्पत्तिसम्बन्धी किंवदन्ती)

पौराणिक किंवदन्तीअनुसार, सुरुमा बुचाकोट (वा बुकोट) का बासिन्दाहरूले देवीको मूर्ति फेला पारेका थिए। उनीहरूले सो मूर्तिलाई सुरक्षित रूपमा अर्कै स्थानमा स्थापना गर्न लैजाँदै गर्दा हाल मन्दिर रहेको स्थानमा एकछिन भारी बिसाएका थिए। तर, पछि उठाउन खोज्दा देवीको अलौकिक शक्तिका कारण उक्त मूर्तिलाई त्यहाँबाट कसैले पनि हल्लाउन सकेनन्। देवी सोही स्थानमा बस्न रुचाएको बुझेर त्यहीँ मन्दिर स्थापना गरिएको मान्यता छ।

राष्ट्रमा अनिष्ट र पसिना आउने मान्यता

पलाञ्चोक भगवतीको मूर्तिमा पसिना आएमा देशमा ठूलो राजनीतिक परिवर्तन वा संकट आउने अनौठो धार्मिक विश्वास छ। देवीको शक्ति र देशको अवस्थाबीच सीधा सम्बन्ध रहने र उनले देशमा हुन लागेको अनिष्टको संकेत पसिनामार्फत दिने जनविश्वास रहँदै आएको छ।

तीन भगवती र मूर्तिकारको पौराणिक कथा

एउटा चर्चित लोकमान्यताअनुसार पलाञ्चोक, नक्साल र शोभा भगवतीको मूर्ति एकैजना शिल्पकारले बनाएका थिए। पलाञ्चोक भगवतीको यति सुन्दर र शक्तिशाली मूर्ति बनेपछि तत्कालीन राजाले त्यस्तो अद्वितीय मूर्ति अरू कतै बनाउन नसकोस् भनेर ती कलाकारको एउटा हात काटिदिएका थिए। तर, ती कलाकारले बाँकी रहेको अर्को हातले नक्साल र खुट्टाको सहायताले शोभा भगवतीको मूर्ति बनाएको रोचक पौराणिक किंवदन्ती समाजमा अझै प्रचलित छ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि: पौराणिक मान्यताका साथै यो मन्दिर लिच्छविकालीन राजा मानदेवले वि.सं. ४२५ तिर आफ्नी आमा (केही स्रोतमा रानी वर्गदेवी) को सम्झनामा निर्माण गराएको ऐतिहासिक शिलालेखीय प्रमाणसमेत फेला परेको छ।