यथार्थ स्विकार्न त्यही सजिलो छैन !

*”यो हो माओवादीले बनाएको मध्यपहाडी लोकमार्ग, प्रचण्डको त्यो ड्रीम प्रोजेक्ट बन्यो करोडौं नेपालीको भाग्य रेखा”*

काठमाडौ / प्रचण्डको त्यो ड्रीम प्रोजेक्ट आज पूरा भैरहेको छ। माओवादीले के गर्‍यो, गणतन्त्र आएपछि के भयो भन्नेहरुलाई माओवादीको योजनामा बनेको करोडौं नेपालीको भाग्यरेखा बनेको मध्यपहाडी लोकमार्ग आफैले जवाफ दिइरहेको छ। नेपालको पूर्व-पश्चिम जोड्ने एक महत्त्वपूर्ण र रणनीतिक पूर्वाधारको रूपमा रहेको पुष्पलाल (मध्यपहाडी) लोकमार्ग नेपालको इतिहासमै दूरगामी महत्त्व राख्ने गौरवको आयोजना हो।

यस ऐतिहासिक आयोजनाको सुरुआत माओवादी अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ पहिलोपटक प्रधानमन्त्री भएको पालामा आर्थिक वर्ष २०६४/६५ (सन् २००८) को बजेटमार्फत नीतिगत र व्यावहारिक रूपमा भएको हो। शान्ति प्रक्रियामा आएपछि प्रचण्डको नेतृत्वमा बनेको सरकारले पहाडी क्षेत्रको विकास र तराई (महेन्द्र राजमार्ग) को विकल्पका रूपमा यो बृहत् राष्ट्रिय गौरवको आयोजना अगाडि सारेको थियो।

यस लोकमार्गको पूरा इतिहास, विभिन्न प्रधानमन्त्रीहरूको कार्यकालमा भएका काम, जोडिएका जिल्लाहरू र जनतालाई भइरहेको फाइदाको विस्तृत विवरण तल प्रस्तुत गरिएको छ:

१. मध्यपहाडी लोकमार्गको सुरुवात र इतिहास (Timeline)
यसलाई **राष्ट्रिय गौरवको आयोजना**का रूपमा बजेट विनियोजन गरी वास्तविक रूपमा काम थालनी गर्ने काम माओवादी नेतृत्वको सरकारले नै गरेको हो।

आर्थिक वर्ष २०६४/६५ (प्रधानमन्त्री: पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’): प्रचण्ड नेतृत्वको तत्कालीन सरकारले यो आयोजनालाई औपचारिक रूपमा स्वीकृत गरी बजेट छुट्याएर ट्र्याक खोल्ने कार्यको थालनी गर्‍यो। पहाडबाट तराईतर्फ भइरहेको तीव्र बसाइँसराइ रोक्ने र पहाडी अर्थतन्त्रलाई गति दिने उद्देश्यका साथ यसको खाका कोरिएको थियो।

*सन् २०१० – २०११ (प्रधानमन्त्री: माधवकुमार नेपाल / झलनाथ खनाल):** यो अवधिमा आयोजनाको विस्तृत परियोजना प्रतिवेदन (DPR) तयार गर्ने काम भयो। सन् २०११ जनवरीमा इन्जिनियरिङ र वातावरणीय सम्भाव्यतासहितको अन्तिम प्रतिवेदन सरकारलाई बुझाइयो।

सन् २०१३ (प्रधानमन्त्री: बाबुराम भट्टराई): माओवादीकै नेता डा. बाबुराम भट्टराई प्रधानमन्त्री र विशेषगरी उनको सरकारको पालामा यस राजमार्गमा पर्ने **१० वटा नयाँ मोडेल सहरहरू (New Smart Cities)** विकास गर्ने अवधारणा ल्याइयो, जसले गर्दा राजमार्ग वरपर बजार र आर्थिक केन्द्रहरू बन्न सुरु भयो।

सन् २०१६ – २०१७ (प्रधानमन्त्री: केपी शर्मा ओली र पुनः प्रचण्ड): सडकको रेखांकन (Alignment) मा केही परिमार्जन गरियो। काठमाडौँ र पोखरा खण्डलाई थप व्यवस्थित बनाउन नुवाकोट, लमजुङ हुँदै लैजाने निर्णयहरू भए। सन् २०१७ मा प्रचण्डकै दोस्रो प्रधानमन्त्रीकालमा कतिपय कठिन चट्टानी भागहरूको ट्र्याक खोल्न नेपाली सेनालाई समेत जिम्मेवारी दिइयो।
सन् २०१८ – २०२१ (प्रधानमन्त्री: केपी शर्मा ओली): यस राजमार्गलाई आधिकारिक रूपमा *’पुष्पलाल लोकमार्ग’ नामकरण गरियो र कालोपत्रे (Blacktopping) तथा पुल निर्माणको कामलाई तीव्रता दिइयो।

वर्तमान अवस्था (२०२६ सम्म): करिब १,८७९ किलोमिटर लामो यस राजमार्गको करिब ७५% भन्दा बढी काम सम्पन्न भइसकेको छ। १३७ वटा पुलमध्ये अधिकांश बनिसकेका छन् भने बाँकी रहेका केही खण्ड र पुलहरूको निर्माण अन्तिम चरणमा छ।

२. यी हुन यो राजमार्गले छुने २६ जिल्लाहरू
यो राजमार्गले नेपालको पूर्वी सीमा पाँचथरको चिवाभञ्ज्याङ (सिक्किम सीमा) देखि पश्चिममा बैतडीको झुलाघाट** (महाकाली नदी, भारत सीमा) सम्मका २६ पहाडी जिल्लाहरूलाई सिधा जोड्छ:
1. पाँचथर (सुरुवात विन्दु: चिवाभञ्ज्याङ)
2. तेह्रथुम
3. धनकुटा
4. भोजपुर
5. खोटाङ
6. ओखलढुङ्गा
7. उदयपुर (केही खण्ड)
8. सिन्धुली
9. रामेछाप
10. काभ्रेपलाञ्चोक
11. सिन्धुपाल्चोक
12. नुवाकोट
13. धादिङ
14. गोरखा
15. लमजुङ
16. कास्की (पोखरा)
17. पर्वत
18. बागलुङ
19. रुकुम पूर्व
20. रुकुम पश्चिम
21. जाजरकोट
22. दैलेख
23. अछाम
24. डोटी
25. डडेलधुरा
26. बैतडी (अन्तिम विन्दु: झुलाघाट)

३. जनता र देशलाई भइरहेका फाइदाहरू
मध्यपहाडी लोकमार्ग पहाडका करिब ७० लाख देखि १ करोड जनताका लागि “भाग्यरेखा” (Lifeline) साबित भएको छ। यसबाट जनताले निम्नलिखित फाइदाहरू पाइरहेका छन्:
* बसाइँसराइमा कमी र नयाँ सहरहरूको विकास: पहाडबाट मधेश वा काठमाडौँ झर्ने लर्कोलाई रोक्न यस राजमार्गमा पर्ने १० वटा ठाउँहरू (जस्तै: फिदिम, बसन्तपुर, खुर्कोट, बैरेनी गल्छी, डुम्रे, बुर्तिबाङ, चौरजहारी, राकम, साफेबगर र पाटन) लाई आधुनिक सहरका रूपमा विकास गरिँदैछ। यसले गर्दा जनताले आफ्नै गाउँ-ठाउँमा शिक्षा र स्वास्थ्यको सुविधा पाउन थालेका छन्।
*यात्रा अवधि र लागतमा भारी कटौती: पहिले पूर्वबाट पश्चिम पहाडमा जान तराई झरेर घुम्नुपर्ने बाध्यता थियो। यो सडक बनेपछि पहाडबाट पहाडमै यात्रा गर्दा समय आधा बचत भएको छ।
कृषि उत्पादकत्व र बजार पहुँच: पहाडमा उत्पादित अलैँची, सुन्तला, तरकारी, दूध र जडीबुटीहरू सजिलै बजारसम्म पुग्न थालेका छन्। बाटो नहुँदा कुहिएर जाने कृषि उपजले अहिले उचित मूल्य पाउन थालेको छ।
पर्यटन प्रवर्द्धन: मध्यपहाडका ओझेलमा परेका पर्यटकीय स्थलहरू (जस्तै: ढोरपाटन सिकार आरक्ष, खप्तड क्षेत्र, रावा बेसी, मध्यपहाडी क्षेत्रका विभिन्न ताल र संस्कृतिहरू) सम्म पर्यटकहरूको पहुँच सजिलो भएको छ, जसले स्थानीयको आम्दानी बढाएको छ।

वैकल्पिक लाइफलाइन: तराईमा आन्दोलन, बाढी वा अन्य प्राकृतिक प्रकोप हुँदा देश ठप्प हुने स्थिति अन्त्य भएको छ। महेन्द्र राजमार्गको विकल्पमा यो सुरक्षित र भरपर्दो राष्ट्रिय मार्ग बनेको छ।

निष्कर्ष: माओवादी नेतृत्वको सरकार र विशेष गरी पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ को प्रधानमन्त्रीकालमा सुरु भएको यो मध्यपहाडी लोकमार्ग नेपाली विकासको इतिहासमा एउटा क्रान्तिकारी कदम हो, जसले हिमाल, पहाड र तराईको सम्बन्ध बलियो बनाउनुका साथै ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई सहरसँग जोडेको छ।