रामसुन्दरको मन खोतल्दा

प्रदीप सापकोटा
पनौती–१, रयाले, काभ्रे

साहित्यको एक स्वतन्त्र विधा मानिन्छ मुक्तकलाई । मुक्तकलाई मान्छेको मनभित्र उब्जिएका भावहरुलाई अभिव्यक्त गर्ने स्वतन्त्र र शक्तिशाली माध्यम मानिन्छ । मुक्तकलाई साहित्यको चटनी मान्नेहरु धेरै छन् । चार हरफमा एउटा पूर्ण भाव प्रकट गर्दछ मुक्तकले । थोरै शब्दहरुवाट धेरै अथ्र्याउन सफल हुन्छ मुक्तक । मुक्तकले सुन्दर शव्दहरुको सानो माला गुथेर भन्न खोजेको कुरा प्रष्ट्याउँछ । नेपाली भाषाको लघुतम काव्यात्मक संरचना मुक्तक हो । नेपाली साहित्यमा तीसको दशकवाट मुक्तकको लोकप्रियता वढेको देखिन्छ । समकालिन नेपाली साहित्यमा एउटा आकर्षक विधाको रुपमा अघि वढेको छ मुक्तक विधा । अहिले नेपाली मुक्तकले फड्को मारिसकेको छ।
काभ्रे ,पनौतिका रामसुन्दर देउजा एक इमान्दार अक्षरहरुको खेति गर्ने असल कवि,सम्पादक,शिक्षक,सामाजिक कार्यकर्ता समेत हुन् । उनको भाँचिएको मन कविता संग्रह प्रकाशित छ । मनका तरंगहरुले वयली खेल्छन् देउजा । सौन्दर्यको संगितमा रमाउँछन् उनी । फुलहरुको वासनाको रस्वादान गराँउछन् पाठकहरुलाई । मनको माली देउजाले राम्ररी गोडेका छन् ह्रदयका फूलहरुरुपी वगैंचा । उनका सृजनाको मनोरमतामा जो कोहि रम्न सक्छ । कुनैपनि मानेमा उनका रचना कमजोर छैनन् ।
१०८ थान मुक्तकहरु उनिएको सुन्दर मुक्तकमाला हो मन । यसमा रामसुन्दर देउजाले आफुलाई मुक्तक विधामा माथिल्लो तहमै स्थापित गराउने मुक्तककारिताको प्रयास गरेका छन् । उनका प्राय सवैजसो मुक्तकहरु उच्चकोटीका छन् । सहज रुपमा आम पाठकले बुझ्न सक्ने सरल भाषामा छन् । प्राय सवैजसो मुक्तकहरु पाठकहरुलाई वोझ लाग्ने,झिँझो लाग्ने छैनन् । समाजको यथार्थतालाई अभिव्यक्त गर्न मुक्तकहरु सफल भएका छन् । अनि कतिपय मुक्तकहरुले माया प्रेमलाई आफ्नो विषयवस्तु वनाएका छन् । मनमा समाजका अध्याँरो विरुद्ध धावा वोल्ने मुक्तकहरु प्नि छन् । अर्थवोध,लक्ष्यवोध र दृष्टिवोधका हिसावले पनि देउजाका मुक्तकहरु भरिपूर्ण लाग्छन् । उनका मुक्तकहरुमा समाजको प्रतिविम्ब उतारिएको छ । मुक्तककारका जीवन्त भोगाइ र अनुभूतीहरुलाई वडो सटिक ढंगले सास भरिएर रचिएका छन् मुक्तकहरु । यथार्थ विषयवस्तुहरुको चयन मुक्तकहरुमा भेटिएको सवल पक्ष हो । समाजको यथार्थतालाई व्यापक र अर्थपूर्ण रुपमा केलाउने उनको प्रयत्न देखिन्छ । समसामयिकताका विविधपूर्ण विषयहरु समावेश गरिएका उनका मुक्तकहरुले समाजका भए गरेका कुराहरुको सारलाई टपक्कै टिपेका छन् । सामाजिक सेरोफेरो,वर्तमान समयको सन्दर्भको प्रतिविम्बलाई आफ्ना मुक्तक सृजना मार्फत उतार्न मन सफल देखिन्छ । आफू र आफुजस्तै मान्छेहरुका मनभित्रका कथाव्यथा मुक्तकका विषयवस्तु देखिन्छन् । जीवनका झेलिएका भोगाइहरुको संहिता देखिन्छ उनको मुक्तक संग्रह । भोगिएका वर्तमानका सार खिच्छन् उनी । विचारका उच्चाट भावले सम्पन्न देखिएका छन् उनका मुक्तकहरु ।
भाषिक शव्दालंकार पनि मजवुद र सुसज्जित देखिएका छन् मुक्तकहरुमा । भाषा सरल छ । सुमुधुर छ । सुगठित भाषा,शैलिगत विशिष्टता, लयात्मकताले भरिपूर्ण छन् मुक्तकहरु । भाषिक सरलता प्रयुक्त मुक्तकहरुले पाठकहरुको ध्यान खिच्न सक्छ ।
प्रेम, श्रृगाररसमा मात्र नभएर मुक्तक संग्रहमा समावेश गरिएका मुक्तकहरुमा युवाशक्तिहरु रोजगारको खोजीमा विदेशिएकाहरुको अवस्था,उनीहरुलाई स्वदेशमै फर्केर सुन फलाउन गरिएको अनुरोध,देशप्रेमका भावना,राष्ट्रप्रतिको अगाध आस्था,मातृभूमीको सौन्दर्यको वर्णन,मायाप्रेम,मायालु मन, जिन्दगी र मनका भावना,राजनीति,राजनीतिमा मौलाएका विकृति र विसंगती ,वेथितिहरु प्रतिको चिन्ता,जीवनप्रतिको आशा, जनताको मर्का आदि विषयगत प्रवृद्दिहरुले मुखरित भएका छन् उनका मुक्तकहरु ।
रामसुन्दर देशप्रेमी छन् । त्यसैले देशप्रेम समेटिएका मुक्तकहरुमा देशप्रेमको भावना मुखरित भएका छन । हराएको स्वाभिमान प्रति चिन्ता गर्छन उनी । त्यसैगरि मातृभूमीको सौन्दर्यले मोहित छन् उनी । र त गजवले वर्णन गर्छन् सौन्दर्यको । उनी आफ्नो माटोलाई श्रद्धाले छातीमा सजाँउछन् । विभिन्न जाति,भाषा र भेषभुषाले वहुरंगी फुलवारी वनेको नेपाल विभिन्न कला,संस्कृतिक विविधतामा झनै सुन्दर देखिएको छ । यस्तो सुन्दरतामा मोहित देउजा भन्छन् (
कति राम्रो देश यो अति राम्रो भेष
यहि नेपाली पहिरन साह्रै राम्रो वेश
संस्कृति छन् भिन्न भिन्न जाति अनेक
मिलेका छन् हिमाल र पहाड मधेश ।
छिमेकी मूलुकहरुवाट नेपालको राजनीति प्रभावित वनाइएको उनलाई पटक्कै मन परेको छैन् । उनी खुलेर यसको खिलाफमा छन् । आफ्नो देशको शासन संचालनमा विदेशी हस्तक्षेप उनलाई सह्य छैन् । नेपाली राजनीतिमा अस्वस्थ चलखेल र आर्थिक प्रलोभन हुने गरेको प्रति उनी तिव्र रोष व्यक्त गर्दछन् । यस्ता कुराहरु तत्काल वन्द भएन भने देश पछि पर्ने प्रति उनले शासकहरुलाई सचेत गराएका छन् । जनताहरुको सुख सुविस्ताप्रति शासकहरुको ध्यान नपुगेको गुनासो गर्छन् उनी । जनताहरु अभावै अभाव झेलिरहेका छन् त्यो अभाववाट अव जनताले त्राण पाउनुपर्ने तर्फ पनि उनका मुक्तक वोल्छन् । राजनीतिमा देखिएको वेथितिको विरुद्ध धावा वोलेका छन् उनले आफ्ना मुक्तक मार्फत । देश र जनताप्रति जिम्मेवार हुन सत्ताधारीलार्इृ मुक्तक मार्फत आग्रह गरेका छन् ।
जिन्दगी वारेमा सवैको वुझाई आआफ्नो हुन्छ । जीवन सुख दुखको चौतारी हो । त्यसैले जीवनमा हार मान्नु नहुने उनको आग्रह छ । कहररुपी जीन्दगीलाई जीउन सक्नुपर्छ । आइपर्ने सवै विध्नवाधाहरु,जस्तोसुकै पिर पर्दा पनि हरेश खान नहुने प्रेरणा दिएका छन् उनले मुक्तक मार्फत ।
दुनियाँमा सवैभन्दा वलशाली हतियार भनेको विचार हो भन्ने कुरामा उनको वकालत छ । विचारको सामु सवैकुरा कमजोर हुने,हतियार भन्दा विचार कैयन गुना वलशाली भएकोले विचार वन्दुकवाट झुक्न सक्दैन भन्ने उनको ठहर छ ।
विचार झुकेन
वोली चुकेन
वन्दुक अगाडि
शिर झुकेन् ।
देउजा हामीमा नेपालीपन हराँउदै गएको प्रति चिन्ता व्यक्त गर्दछन् । हिजो वाउवाजेका पालका राडिपाखीहरु विस्थापित हुँदै गएको, वैदेशिक रोजगारको नाममा अरवका खाडीको प्रचुर धुपमा दुखगरि भौतारिरहेका नेपाल आमाका सन्तानहरुको दुख र पिडा देखेर उनलाई टिठ लाग्छ । उनको अनुरोध छ यहिं आफ्नै माटोमा पसिना वगाउनुपर्छ । आफ्नै धर्तिमा मिहेनत गर्नुपर्छ ,पाखुरा वजार्नुपर्छ । यहि माटोमा सुन फलाउन सकिन्छ ।
हराए जस्ता छन् पाखी र राडीका यामहरु
कति भौतारिन्छौ ए खाडीमा लामहरु
रोप्नु त सिर्जना हो आफ्नै माटोमा रोप
यहाँ पनि त झुल्छन् प्रशस्तै सुवर्ण र दामहरु ।
मनप्रतिको आफ्ना भावनाहरु प्रकट गरेका छन् केहि मुक्तकहरुमा रामसुन्दरले । दुँनियामा धन,वैभव र दौलतले मात्र केहि हुँदैन । मायाभन्दा ठूलो चिज दुँनियामा अरु नभएको उनको विचार छ । प्रेम विनाको जीवन कल्पना गर्न सक्दैनन् उनी । मन छ भने सवकुछ सम्.भव छ मन छैन भने केहि छैन् भन्दै धन हैन मनको प्रधानतामा उनको जोड छ ।
मानवको जिन्दगी असाध्यै छोटो भएकोले कसैले पनि घमण्ड गर्नु नहुने उनको भावना छ । दुँनियामा आएपछि केहि असल काम गरेर मात्र विदा हुनपर्छ मानव जीवनको सार्थकता त्यसमै छ भन्ने तर्फ उनको दृष्टिगोचर छ । मानिसको जिन्दगी फूलहरुको ओछ्यानमा रम्ने मात्र हैन् काँडा र भिरको संघर्षपूर्ण जिन्दगी पनि जीउन पर्छ । हण्डर र ठक्करवीचको जीवनले नै सार्थकता पाउँछ । जिन्दगीमा अभिमानी भएर हैन स्वाभिमानी भएर समाजसेवा गर्न आग्रह छ उनका मुक्तकहरुमा । सवैले एकअर्कामा आत्मियभाव प्रकट गर्नुपर्छ भन्ने सकारात्मक सन्देश वोकेका मुक्तकहरु पनि यो संग्रहमा लामवद्ध छन् ।
यसरी हेर्दा समाजका यथार्थतालाई टपक्क जस्ताको तस्तै उतार्न सक्नु देउजाको मुक्तकको विशेषता हो । समाजका सत्यतथ्यको प्रभावशाली प्रस्तुती रहेका मुक्तकहरु उत्तिकै रोचक रहेका छन् । वतासिएका शासकहरु प्रति उनको तिखो प्रहार पनि छ मुक्तकमा । रामसुन्दर देउजाले एउटा सचेत नागरिक हुनुको धर्मलाई राम्ररी निभाएका छन् । जीवनका भोगाइ र अनुभूतिहरुलाई आत्मसात गरेका छन् मुक्तकहरुले । एउटा राम्रो मुक्तकले सामाजिक सचेतनतामा गहिरो प्रभाव छाप छोड्न सक्छ ,जुन उनका मुक्तकहरुले छोडेका छन् । उनले आफ्ना अनुभूतिको राम्ररी सम्प्रेषण गर्न सकेका छन् । विषयको विविधता र प्रस्तुतीमा गंम्भिरताले मुक्तकहरु मनोरम बनेका छन् ।
मुक्तककार कतै कतै चिप्लेका झैं लाग्छन् । कतिपय मुक्तकमा शिल्प शैलीको अभाव खट्किन्छ । कुनैमा कला कम भएजस्तो लाग्छ । कतै विषयवस्तुको प्रासाँगिकतामा कमि देखिन्छ । भावलाई आलंकारिक र अझै लयात्मक वनाउने ठाँउ प्रशस्तै छन् । र पनि भन्न सकिन्छ सरल ,सहज र सुवोध्य लाग्छन् मुक्तकहरु । पानी झैं सलल वगेका छन् । क्लिष्ट भाषाशैली छैन् । सामाजिक सचेतनताका एक अभियान्ता वनेका छन् मुक्तक मार्फत मुक्तककार । मुक्तक विधालाई उभो लगाउने एक सार्थक प्रयास हो मन । मुक्तक विधा मन पराउने पाठकहरुको भोक मार्न सक्छ यसले । उनी मुक्तक श्रृजनाको यात्रामा छन् । मुक्तकहरुले नै धेरै कुरा वोलेका छन् । रामगोपालका सागर जस्ता गहिरा आँखाहरुले नियालेका छन् समाजलाई राम्ररी । र यसैको उपज हो मन । जनमत प्रकाशनवाट प्रकाशित यो मुक्तक संग्रह मनको मूल्य रु.१५०। रहेको छ । मुक्तकको विकास र सम्वृद्दिमा उनले एउटा पाको इटा थपेका छन् । मुक्तककारलाई अझै लेखनीमा पाइला वढ्दै जाउन हार्दिक सुभकामना ।