पितृ तर्पण : वैदिक परम्परादेखि महालया र सोह्रश्राद्धसम्मको सनातन संस्कार

रौतहट / यस वर्ष असोज ११ देखि २४ गतेसम्म सोह्रश्राद्ध चल्ने भएको छ। असोज २४ गते महालया औँसी अर्थात् सर्वपितृ अमावस्या तथा पितृ विसर्जन गरिनेछ।

सोह्रश्राद्धको पहिलो दिनदेखि नै नदी, पोखरी तथा विभिन्न जलाशयका किनारमा दिवंगत पितृको स्मरण गर्दै तर्पण गर्ने श्रद्धालुको भीड देखिन थालेको छ। श्रद्धालुले कुश, तिल र जल अर्पण गर्दै आफ्ना दिवंगत माता–पिता, बाजे–बज्यै तथा पूर्वजप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्ने गरेका छन्।

राजदेवी नगरपालिकामा पनि पितृपक्ष सुरु भएसँगै नदी तथा जलाशयका किनारमा तर्पण गर्ने श्रद्धालुको उपस्थिति बढेको छ। यसक्रममा राजदेवी नगरपालिका–३, बसतपुर निवासी गीता देवी राउत बरैले आफ्ना दिवंगत माता–पिता तथा पूर्वजको स्मरण गर्दै नदी किनारमा पुगेर तर्पण गरेकी छन्। उनले महिलाले पनि पूर्वजप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्दै तर्पण गर्न पाउनुपर्ने प्रश्न उठाएकी छन्।

सनातन परम्परामा पितृ तर्पणलाई पूर्वजप्रतिको स्मरण, श्रद्धा, कृतज्ञता र दायित्वबोधको धार्मिक अभिव्यक्तिका रूपमा लिइन्छ। वैदिक साहित्यदेखि गृह्यसूत्र, धर्मसूत्र, स्मृतिग्रन्थ, महाभारत र पुराणसम्म पितृयज्ञ तथा श्राद्ध परम्पराको उल्लेख पाइन्छ।

पितृकर्ममा पिता, पितामह र प्रपितामहलाई विशेष स्थान दिइए पनि विभिन्न कुल, क्षेत्र र परम्पराअनुसार माता, मातामह, मातामही तथा अन्य दिवंगत आफन्तको समेत स्मरण गर्ने चलन छ। पितृपक्षको नवमीलाई मातृनवमीका रूपमा विशेष महत्व दिँदै दिवंगत आमा तथा मातृपक्षका पूर्वजको स्मरण गर्ने परम्परा पनि रहेको छ।

पितृ तर्पण र श्राद्ध एउटै कर्म नभई तर्पण मुख्यतः जल तथा तिल अर्पण गर्ने कर्म हो भने श्राद्धमा संकल्प, पिण्डदान, तर्पण, भोजन, दान तथा दक्षिणालगायतका विधि कुलाचारअनुसार समावेश हुन सक्छन्।

पितृको मृत्यु तिथि थाहा भए सोही तिथिमा मुख्य श्राद्ध तथा तर्पण गर्ने परम्परा रहेको छ। तिथि थाहा नभएका वा छुटेका पितृका लागि असोज २४ गते पर्ने सर्वपितृ अमावस्यालाई विशेष महत्व दिइन्छ। सोही दिन पितृ विसर्जनसमेत गरिन्छ।

पितृकर्मको धार्मिक परम्परासँगै यसले परिवारको इतिहास र पूर्वजको स्मृति जोगाउने सांस्कृतिक महत्वसमेत बोकेको छ। पूर्वजप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्नुका साथै जीवित माता–पिताको सम्मान, परिवारको संस्कारको संरक्षण र भावी पुस्ताप्रतिको जिम्मेवारीलाई समेत पितृऋणको व्यापक अर्थसँग जोडेर हेर्ने गरिएको छ।

यसरी नदी किनारमा अर्पण गरिने जलको अञ्जली केवल धार्मिक कर्मकाण्डमा सीमित नभई आफ्ना जरा, पूर्वज र पुस्तौँदेखिको पारिवारिक स्मृतिप्रतिको कृतज्ञताको प्रतीकका रूपमा समेत लिइन्छ।