राजभाई प्रधान : परिचय, सिर्जना र उहाँबारेको कविता

क) परिचय

“सेवा गर्न पाउँदा म खुसी हुन्छु । मान्छेको कर्म र मर्मले सेवा पुर्याउन सक्नु नै मान्छेका लागि ठूलो कार्य हो । म यस्तै सेवा देश र जनताका लागि गरिरहने मेरो मन छ । छोडेर जाने भनेको नै सेवा कर्महरु हुन् ।” सन्दर्भमा यस्तो भावना पोखिरहने गर्छन् प्रधान ।

ख) सिर्जना

मुटुभरि जीवनको असन्तुष्ट लिएर काँडाको भारी बोकी ज्ञानी बजारतिर लाग्छे । महिना असार थियो त्यसकारण सडक छेउका खेतहरुले गर्दा काँडाको माग बढेको थियो । भारीको पाँच मोहर लिन्छे ज्ञानीले । काँडा गाढ्ने अभिभारा पनि पाउँछे । साहू र ज्ञानी अगाडि पछाडि गर्दै खेततर्फ लम्कन्छन् । जब खेतमा पुग्छ, साहूले काँडा गाढ्न सिध्याएर पैसा लिन आइज भनी घर फर्कन्छ । आफ्नो नजिक एउटा मसान देख्छे ज्ञानीले । अनि अतीतका घटनाहरु ज्ञानीका आँखासामु आउँछन् र ज्ञानीमा केही गर्ने क्षमता गुम हुन्छ । काँडा अगाडि भारी छोडेर ज्ञानी साहूको घरतिर फर्किन्छे । उनले आफ्नो वेदना नम्रपूर्वक साहूको सामू पोख्छे । तर साहू साहू न हो, कहाँ मान्थ्यो र रु “पैसा पाउँदैनस् दुःख पोखेर हुन्छ, सित्तै आएको पैसा हो र रु” छुराजस्तो मनमा छुने थुप्रो जवाफ पाउँछे अनि आँखाबाट आँसुका मोतिहरु खस्छन् ज्ञानीको । पछि फेरि पनि धेरैपल्ट बिन्ती गरेपछि बल्ल भारीको लगभग आधा मोहर लिएर हत्केलाभरि राखेर घरतिर लाग्छे ।

ज्ञानी आफ्नो निधारमा खुम्चिएका धर्साहरु बोकेर, आफूभित्र वाध्यता लिएर, आफूभित्र चोट थपेर उराठलाग्दो समाजको अनुभव गर्दै जीवनमा असन्तोष बोकेर घर फर्कन्छे ।

मुटुभरि जीवनको असन्तुष्ट लिएर काँडाको भारी बोकी ज्ञानी बजारतिर लाग्छे । महिना असार थियो त्यसकारण सडक छेउका खेतहरुले गर्दा काँडाको माग बढेको थियो । भारीको पाँच मोहर लिन्छे ज्ञानीले । काँडा गाढ्ने अभिभारा पनि पाउँछे । साहू र ज्ञानी अगाडि पछाडि गर्दै खेततर्फ लम्कन्छन् । जब खेतमा पुग्छ, साहूले काँडा गाढ्न सिध्याएर पैसा लिन आइज भनी घर फर्कन्छ । आफ्नो नजिक एउटा मसान देख्छे ज्ञानीले । अनि अतीतका घटनाहरु ज्ञानीका आँखासामु आउँछन् र ज्ञानीमा केही गर्ने क्षमता गुम हुन्छ । काँडा अगाडि भारी छोडेर ज्ञानी साहूको घरतिर फर्किन्छे । उनले आफ्नो वेदना नम्रपूर्वक साहूको सामू पोख्छे । तर साहू साहू न हो, कहाँ मान्थ्यो र रु “पैसा पाउँदैनस् दुःख पोखेर हुन्छ, सित्तै आएको पैसा हो र रु” छुराजस्तो मनमा छुने थुप्रो जवाफ पाउँछे अनि आँखाबाट आँसुका मोतिहरु खस्छन् ज्ञानीको । पछि फेरि पनि धेरैपल्ट बिन्ती गरेपछि बल्ल भारीको लगभग आधा मोहर लिएर हत्केलाभरि राखेर घरतिर लाग्छे ।

ज्ञानी आफ्नो निधारमा खुम्चिएका धर्साहरु बोकेर, आफूभित्र वाध्यता लिएर, आफूभित्र चोट थपेर उराठलाग्दो समाजको अनुभव गर्दै जीवनमा असन्तोष बोकेर घर फर्कन्छे । बाटामा अनेक कुराहरु मनमा खेलाउँदै समाजका अन्याय, अत्याचार, शोषण र पक्षपातको जरालाई आफ्नो अङ्ग प्रत्यङ्ग नै जलाई भष्म नै पारौं कि भन्ने जोश चलाउँछ विवश केही लाग्दैन । आफू भित्रभित्रै चिच्याउँछे, बाटाका गज्याङगुज्युङ उकाली ओरालोहरुले भङ्ग गर्न आएका सपनाहरु सम्झेर यहाँ के नै छ र रु चिच्याहट रोदनलाई सुन्ने नै को छ र रु त्यसैले चिच्याउनु र रुनु व्यर्थ शिवाय केही होइन ।

आज ७ दिन भयो छोराको मृत्यु भएको । वर्षौ भयो लोग्ने बिरामी रहेको । आज मरणावस्था भइसक्दा पनि औषधीमूलो केही गर्न सकेकी छैन ज्ञानीले । आफूले अगाडिदेखि गर्दै आएको जङ्गलमा पत्कर सोहर्ने, दाउरा काट्ने, काँडा काट्ने र बाँस काटेर बजारमा लाने कामदेखि फुर्सद पाएको छैन ज्ञानीले । यदि कारणवश बजार जान नसकेको खण्डमा खानलाई पनि ठूलो समस्या उब्जन्थ्यो । यस्तै क्रमले जीवनयापन गर्दै थिए ज्ञानी र उनका परिवारहरु ।

ज्ञानी कोठाभित्र पस्छे । लोग्नेको मुख ताकेर एकपल्ट ट्वाल्ट्वाल्ती हेर्छे ।

ज्ञानी कोठाभित्र पस्छे । लोग्नेको मुख ताकेर एकपल्ट ट्वाल्ट्वाल्ती हेर्छे । अनि मनमनै भन्छे लोग्नेसँगको जीवन पनि अब धेरै बाँकी छैन । ठिकै छ, काल आए त मर्नु नै निको छ । मलाई र मेरा यी छोरा–छोरीहरुसँगै मर्न पाए कत्तिको रमाइलो हुँदो हो । यहाँ त यस्तो लड्खडिएको जीवन बाँचिरहनुभन्दा मर्नु नै निको लाग्छ । अझै यहाँ त बाँच्नु नै एक किसिमको बोझ भइरहेछ । मलाई मात्र होइन, मजस्ता यहाँका प्रत्येक मान्छेलाई, प्रत्येक मान्छेलाई ।।। । यत्तिकैमा झस्कन्छे आफ्नो एक एक शब्दले निराशाको वादललाई बोकेर आएको सम्झेर । अनि उनी आफूदेखि आफै दङ्ग पर्छे ।

फेरि पनि ज्ञानी आफ्नो मनले आफैलाई बुझाउँछे । मजस्तो जीवन बोकेर आउने प्रत्येक मान्छेले यहाँ दुःख भोग्न पुगेको छैन । मजस्तो मान्छेले यहाँ दुःखलाई चिन्ने बेला आएको छैन । आउँछ अवश्य पनि त्यस्तो वातावरण एक दिन सुख र दुःखको परिभाषालाई बोकेर । अनि मजस्तो सबैले थाहा पाउँछन्, दुःख कसरी आउँछ र सुख कसरी हुन्छ । अनि म मात्र होइन मेरा छोरा र छोरीमा पनि जोश उठ्छ । अनि दुःख र सुखको बिचमा रहेको ठूलो पर्खाललाई अवश्य पनि भताभुङ्ग पार्छन् । अनिमात्र सबैले सुखको श्वास फेर्न पाउनेछन् । पर्खाललाई नाघेर आएको हावामा र ती पर्खालको गतिलाई देखेर मरीमरी हाँस्ने ठाउँ पाउँछौं हामीले । यत्तिकैमा ज्ञानी अचानक निस्सासिन्छे । कोठाको रुप फेरिन्छ । वातावरण रङ्गमङ्गिन्छ । ज्ञानी आफ्नो मुख दुवै हत्केलाले छोप्छिन् । निष्पब्धता उदाङ्ग हुन्छ ।

(मातृभूमि साप्ताहिक, २०२६ फागुन १७ गतेबाट साभार

ग) उहाँबारेको कविता

तिम्रो अतुलनीय सेवा हेरिरहेछु