समीक्षा : जीवन, चेतना र सामाजिक यथार्थका प्रतीक : साहित्यकार मोहन दुवालका मुक्तकहरूको समीक्षात्मक अवलोकन 

– जगदीश ओझा

भूमिका
नेपाली साहित्यमा लघु काव्य विधाहरूले विचारलाई संक्षिप्त तर प्रभावकारी रूपमा अभिव्यक्त गर्ने परम्परा बोकेका छन्। मुक्तक त्यस्तै एउटा सशक्त विधा हो, जसले थोरै शब्दभित्र जीवनका गहिरा अनुभूति, दर्शन, सामाजिक यथार्थ र मानवीय संवेदनालाई प्रस्तुत गर्ने क्षमता राख्छ।प्रस्तुत मुक्तकहरू साहित्यकार मोहन दुवालका जीवनदृष्टि, सामाजिक चेतना र सिर्जनात्मक अनुभूतिका प्रतिनिधि अभिव्यक्ति हुन्। यी मुक्तकहरूमा जीवनलाई केवल व्यक्तिगत अनुभवका रूपमा होइन, प्रकृति, समाज, कर्म, संघर्ष, प्रेम र मानवीय मूल्यसँग जोडेर हेर्ने दृष्टिकोण पाइन्छ।
यी रचनाहरूले जीवनका विविध पक्षलाई कहिले फूल, कहिले माटो, कहिले पानी, कहिले घाम र कहिले यात्राका प्रतीकमार्फत प्रस्तुत गरेका छन्। छोटो आकारमा गहिरो अर्थ बोकेका यी मुक्तकहरू जीवन र जगतका विविध रंगलाई चटनीको स्वादजस्तै तीव्र र प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गर्छन्।

मुक्तक विधाको छोटो परिचय

मुक्तक स्वतन्त्र भावमा रचना गरिने लघु काव्य विधा हो। यसमा निश्चित कथानक वा लामो विस्तार हुँदैन, तर एउटा पूर्ण भाव, विचार वा अनुभूति संक्षिप्त रूपमा प्रस्तुत हुन्छ।

मुक्तकका प्रमुख विशेषता:

संक्षिप्तता/भावको पूर्णता/प्रतीकात्मकता/व्यञ्जनात्मक अर्थ/प्रभावकारी अन्त्य
मुक्तकले जीवनका ठूला सत्यलाई साना अभिव्यक्तिमा समेट्ने क्षमता राख्छ। यसैले आधुनिक समयमा यो विधा अत्यन्त लोकप्रिय बनेको छ।

कवि मोहन दुवालको परिचय
मोहन दुवाल नेपाली साहित्यका सक्रिय स्रष्टा, सम्पादक तथा साहित्यिक अभियन्ताका रूपमा परिचित व्यक्तित्व हुन्। उहाँले कविता, मुक्तक, समालोचना र साहित्यिक पत्रकारिताको क्षेत्रमा महत्वपूर्ण योगदान दिनुभएको छ। उहाँसँग सम्बन्धित जनमत साहित्यिक मासिक नेपाली साहित्यिक पत्रिकाको क्षेत्रमा दीर्घकालीन योगदान दिने प्रकाशनका रूपमा चिनिन्छ।दुवालका रचनामा सामाजिक यथार्थ, मानवीय संवेदना, सिर्जनात्मक चेतना र जीवनप्रतिको दार्शनिक दृष्टिकोण पाइन्छ। उहाँका मुक्तकहरूमा मानिस, समाज र प्रकृतिबीचको सम्बन्धलाई गहिराइका साथ प्रस्तुत गरिएको छ।

मुक्तकगत संरचना
मोहन दुवालका प्रस्तुत मुक्तकहरू संरचनागत रूपमा विविध छन्। कतिपय मुक्तक चार पङ्क्तीय संक्षिप्त संरचनामा छन् भने कतिपयमा विचार विस्तार गरिएको छ।यी मुक्तकहरूमा:  प्रश्नात्मक शैली,  प्रतीकात्मक अभिव्यक्ति , अन्तिम पङ्क्तिमा निष्कर्षात्मक प्रभाव, जीवनदर्शनको प्रस्तुति मुख्य रूपमा देखिन्छ।

मुक्तक– १
उज्यालो देखाउन लागी छपक्कै आइरहेछौ
आइरहेछ ऊनी कति हिस्सी फुकाउँदै
मिरमिरे बिहानीमा यतैतिर धाइरहेछ ऊनी
आफूलाई सल्काउँदै अरूलाई देखाउन खोजिरहन ऊनी–
अरूको आकाशमा माया साट्न खोजिरहेछ आफूलाई भुली ऊनी ।।
मुक्तकगत संरचना दृष्टिगोचर  गर्दा – यो मुक्तक वर्णनात्मक र व्यङ्ग्यात्मक शैलीमा संरचित छ। बाहिरी उज्यालो र भित्री पीडाबीचको द्वन्द्व यसको मुख्य आधार हो। अरूलाई खुशी र उज्यालो दिन खोज्ने क्रममा मानिस आफैँ थाकिरहेको छ। आफ्नो अस्तित्व बिर्सेर अरूको संसारमा स्वीकार्यता खोज्ने प्रवृत्तिलाई प्रस्तुत गरिएको छ।
साङ्केतिक अर्थतिर नजर लगाउँदा – “आफूलाई सल्काउँदै”  भन्ने अभिव्यक्ति आत्मत्यागको प्रतीक हो।
“अरूको आकाशमा माया साट्न खोज्नु” ले आफ्नो पहिचान गुमाएर अरूको स्वीकृति खोज्ने मानवीय कमजोरी देखाउँछ।भाषा शैली  सरल भए पनि प्रतीकात्मक छ। “उज्यालो”, “मिरमिरे बिहानी”, “आकाश” जस्ता शब्दहरूले आशा र जीवनको संकेत गर्छन्।काव्यिक विशेषता केलाउदा–बिम्बात्मकता , व्यङ्ग्य , प्रतीक प्रयोग यसको प्रमुख सौन्दर्य हो।

मुक्तक– २
माटोभित्रको कर्ममा आफूलाई साँचेऱ
साँस किन दबाइरहेछौ?
पानी बूँदको मर्ममा आफूलाई भाँचेर
मन किन दुखाइरहेछौ?
झर्नु होइन जीवन, फुल्नु पो हो जीवन
केही भनिरहेजस्तो–
फुलपातको शोभामा आफूलाई राखेर
प्रेम किन साँचिरहेछौ ?।।
यो मुक्तक प्रश्नात्मक शैलीमा जीवन दर्शन प्रस्तुत गर्ने प्रकारको छ। जीवन दबाएर राख्ने होइन, आफ्नो सम्भावना फुलाउने यात्रा हो।मुक्तकमा भएको साङ्केतिक अर्थ :-
माटो = कर्मभूमि
पानी = जीवन ऊर्जा
फूल = सम्भावना
प्रेम = जीवनको सार
यसमा कर्म, धैर्य र जीवनलाई सार्थक बनाउने पूर्वीय चिन्तन देखिन्छ।कमजोरी हेर्दा “फूल” र “फुल्नुको प्रतीक अत्यधिक प्रयोग हुँदा नयाँ अर्थ विस्तार केही सीमित हुन सक्छ।

मुक्तक– ३
जीवन यस्तै त हो, बोकिरहें जीवन
भोग्नु त हो, भोगिरहें
के सधैँ यस्तै रहन सकूँला ?
जीवन कुद्‍नु पनि हो, कुदिरहें ।।
जीवन स्वीकार, संघर्ष र निरन्तरताको नाम हो।
दर्शनका हिसाबले जीवनलाई गतिशील यात्राका रूपमा हेर्ने दृष्टिकोण छ।भाषा शैली अत्यन्त सरल र बोलिचालीको शैलीमा गहिरो जीवनलाई सत्य देखाई प्रस्तुत गरिएको छ।

मुक्तक– ४
सुक्दै/जानुपर्छ फूलजस्तै पो  रहेछ जीवन
पहेँलो हुँदै झर्नुपर्छ पातजस्तै त रहेछ जीवन
भोग्नु नै त हो जीवन, भोगिरहन सक्नुपर्छ–
प्रकाश छर्नुपर्ने घाम जस्तै पनि त हो जीवन ।।
     जीवन क्षणिक भए पनि उपयोगी र प्रकाशदायी हुनुपर्छ।प्रतीकात्मक ढङ्गले हेर्दा फूल, पात र घामले जीवनका तीन अवस्था देखाउँछन्।मानिसले आफ्नो जीवन अरूका लागि उपयोगी बनाउनुपर्छ।

मुक्तक– ५
यात्रा हो है जीवन
फगत यात्रा हो जीवन
हार्दैनन् सोच्न नसक्नेहरू–
गरिरहनु नै त हो जीवन ।।
      यो छोटो तर विचारप्रधान मुक्तकले जीवन निरन्तर यात्रा हो’ भन्ने कुरा बताउँछन्। प्रयास रोक्नु नै वास्तविक हार हो।यसमा प्रेरणात्मक चेतना र सकारात्मक जीवनदृष्टि पाइन्छ।जीवन, चेतना र सामाजिक यथार्थका प्रतीक मुक्तकहरू रहेका छन्।

मुक्तक– ६
सङ्कल्प हो जीवन
सङ्घर्ष हो जीवन
हार मान्नु हुँदैन आफैँसँग –
साहस पो हो जीवन ।।
मुक्तकगत संरचना
      यो मुक्तक अत्यन्त छोटो संरचनामा जीवनको मूल दर्शन प्रस्तुत गर्ने रचना हो। चार पङ्क्तिमा जीवनको सारलाई सङ्कल्प, सङ्घर्ष र साहसका तीन आधारमा केन्द्रित गरिएको छ।जीवन कठिनाइबाट भाग्ने विषय होइन, सङ्घर्ष गर्दै अघि बढ्ने प्रक्रिया हो। मानिसले परिस्थितिसँग मात्र होइन, आफ्नै कमजोरीसँग पनि लड्नुपर्छ।
“सङ्कल्प”  यहाँ उद्देश्य र लक्ष्यको प्रतीक हो।
“सङ्घर्ष”  जीवन यात्राको अनिवार्य पक्ष हो।
“साहस”  मानिसको आन्तरिक शक्ति हो।
      यसले बाहिरी जितभन्दा पहिले आत्मविश्वासको जित आवश्यक हुन्छ भन्ने संकेत गर्छ।भाषा अत्यन्त सरल, स्पष्ट र प्रेरणात्मक छ। कुनै जटिल शब्द प्रयोग नगरी गहिरो जीवन दर्शन प्रस्तुत गरिएको छ।

काव्यिक विशेषता
विचारप्रधानता/सूक्तिमयता/प्रेरणात्मक स्वर/जीवनवादी दृष्टिकोण ।
यस मुक्तकको मुख्य शक्ति यसको संक्षिप्तताभित्र रहेको प्रभाव हो।

पूर्वीय दर्शनको प्रभाव
“कर्म गरिरहने दृष्टी व्यक्त भएको ” र कठिनाइमा पनि धैर्य राख्ने भाव पूर्वीय दर्शनसँग छ। जीवनलाई तपस्या र साधनाका रूपमा हेर्ने दृष्टि पाइन्छ।
जीवनलाई पीडा र निराशामा सीमित गर्नु हुँदैन। मानिसले आफ्नो क्षमता र प्रेमलाई विस्तार गर्नुपर्छ।
माटो — कर्म र वास्तविक जीवन
पानीको थोपा —  संवेदना र अस्तित्व
फूल — सिर्जना, सौन्दर्य र सम्भावना
प्रेम — जीवनको मूल ऊर्जा
प्रकृतिसँग जोडिएका शब्दहरूले भाषा सौन्दर्यमय बनेको छ। प्रश्नात्मक शैलीले भावलाई अझ प्रभावकारी बनाएको छ।यसमा प्रकृति र मानव जीवनबीचको समानता स्थापित गरिएको छ। फूलको प्रतीकमार्फत मानिसको सम्भावना देखाइएको छ।यो भाव अन्य मुक्तक २ र १० मा पनि दोहोरिएको छ। एउटै प्रतीक र भावको पुनरावृत्तिले नवीनताको पक्ष केही कमजोर बनाउँछ। सुधार गर्न सकिने पक्षमा यही भावलाई नयाँ प्रतीक वा नयाँ सामाजिक सन्दर्भसँग जोड्दा प्रभाव अझ व्यापक हुन सक्छ।

मुक्तक– ७
गरिरहन पाएकै कारणले गौरव मानिरहेछु
सोचिरहन पाएकै कारणले सिर्जना रोपिरहेछु
गर्न सकेसम्म न हो मान्छेको जीवनको अर्थ –
केही गर्न नसक्दा के हुने हो सोचिरहेछु ।।
यो मुक्तक आत्मचिन्तन र मानव अस्तित्वको प्रश्नमा आधारित छ।मानिसको जीवनको मूल्य उसको कर्म र सिर्जनशीलतामा हुन्छ।”सिर्जना रोप्नु”  भन्ने अभिव्यक्ति विचार र कर्मको बीजारोपणको प्रतीक हो।यसले निष्क्रिय जीवनभन्दा सक्रिय र सिर्जनात्मक जीवनलाई महत्व दिन्छ। समाज परिवर्तनमा मानिसको भूमिका हुन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ। दार्शनिक तर सरल शैली छ। आत्मसंवादको प्रभाव देखिन्छ।

काव्यिक विशेषता हेर्दा—
अस्तित्ववादी चिन्तन/मानववादी दृष्टिकोण/आत्ममूल्याङ्कन/पूर्वीय दर्शन
कर्मलाई जीवनको आधार मान्ने दृष्टि यहाँ स्पष्ट छ।

मुक्तक– ९
मान्छेजस्तो देखिने तर जनावरकै जस्तो व्यवहार देखाउने
स्वरूप हो – पशुमान्छे
परिवर्तनकारी जस्ता तर प्रतिगामी चरित्र देखाउन रुचाउने
बानी हो – पशुमान्छे
मान्छेका नाममा पशुले भन्दा असुन्दर गर्नेहरू
मान्छे भएको मलाई थाहा छैन –
त्यसैले भन्न सकिन्छ, उनीहरू त हुन्
मान्छेका नाममा बदनाम रहेका पशुमान्छे ।।
यो मुक्तक व्यङ्ग्यात्मक र सामाजिक आलोचनात्मक संरचनामा लेखिएको छ।मानिसको बाहिरी रूप मात्र पर्याप्त हुँदैन, व्यवहार र चरित्रले उसको वास्तविक परिचय दिन्छ।”पशुमान्छे ” एउटा शक्तिशाली प्रतीक हो।
यसले संकेत गर्छ:स्वार्थी मानिस , नैतिकता गुमाएको व्यक्ति, मानव मूल्यविहीन चरित्र, सामाजिक सांस्कृतिक पक्षमा यो मुक्तकले समाजमा देखिने दोहोरो चरित्रमाथि प्रहार गर्छ। परिवर्तनको कुरा गर्ने तर व्यवहारमा पुरानै विकृति बोकेर हिँड्ने प्रवृत्तिको आलोचना गरिएको छ।व्यङ्ग्यात्मक, तीखो र प्रत्यक्ष शैली तथा यसको मुख्य शक्ति “पशुमान्छे” शब्दको सिर्जनात्मक प्रयोग हो। एउटा नयाँ व्यङ्ग्यात्मक बिम्ब निर्माण भएको छ।कतिपय स्थानमा व्यङ्ग्य प्रत्यक्ष भएकाले पाठकले आफैँ अर्थ खोज्ने अवसर कम पाउँछ।अझ प्रतीकात्मक र अप्रत्यक्ष शैली अपनाउँदा कलात्मक गहिराइ बढ्न सक्छ।

समग्र काव्यिक मूल्याङ्कन
मोहन दुवालका यी मुक्तकहरूमा जीवनलाई विभिन्न प्रतीकमार्फत बुझाउने प्रयास गरिएको छ।
मुख्य प्रतीक:
माटो = कर्मभूमि
पानी = जीवन चेतना
फूल = सिर्जना
घाम = सेवा
यात्रा = निरन्तरता
पशुमान्छे = नैतिक पतन
यी प्रतीकहरूले व्यक्तिगत जीवनदेखि सामाजिक संरचनासम्मका विषय समेटेका छन्।रचनागत कमजोरीहरू समग्र रूपमा हेर्दा:
केही भावको पुनरावृत्ति देखिन्छ।कतिपय ठाउँमा उपदेशात्मकता बढी छ। प्रतीकहरू सुन्दर भए पनि केही स्थानमा नयाँ बिम्बको आवश्यकता महसुस हुन्छ।सामाजिक विषयमा अझ विविध प्रतीक प्रयोग गर्न सकिन्छ।जीवनदर्शनलाई समकालीन समस्यासँग अझ जोड्न सकिन्छ।प्रत्यक्ष कथनभन्दा व्यञ्जनात्मक शैली बढाउन सकिन्छ।

रचनाको मूल सन्देश
मोहन दुवालका यी मुक्तकहरूको केन्द्रिय सन्देश हो – —मानिसले जीवनलाई बोझ होइन, सम्भावनाको यात्राका रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ। कर्म, प्रेम, सिर्जना र साहसले मात्र जीवन सार्थक हुन्छ। बाहिरी रूप होइन, व्यवहार र मानवीय चेतनाले मानिसको मूल्य निर्धारण गर्छ ।

निष्कर्ष
      मोहन दुवालका प्रस्तुत मुक्तकहरू छोटो आकारमा जीवनको विशाल दर्शन बोकेका सिर्जना हुन्। यी मुक्तकहरूमा व्यक्तिगत अनुभूति, सामाजिक चेतना, पूर्वीय जीवनदृष्टि र मानवीय मूल्यको समन्वय पाइन्छ।कविले फूल, पानी, माटो र घामजस्ता सामान्य प्रतीकलाई जीवनका गहिरा सत्यसँग जोडेर प्रस्तुत गरेका छन्। उनका मुक्तकहरू केवल पढ्ने सामग्री होइनन्, आत्मचिन्तन गर्ने अवसर पनि हुन्।यस दृष्टिले यी मुक्तकहरू नेपाली लघु काव्य परम्परामा जीवनवादी र चेतनामूलक अभिव्यक्तिका रूपमा मूल्यवान् देखिन्छन्।

– महेन्द्रनगर, कञ्चनपुर