दोरम्बा डाँडाकटेरी हत्याकाण्ड : र दाङ्ग्को हापुर वार्ता

३३औं स्मृति दिवसको रुपमा मेरा अगाडि आएको दोरम्बा हत्याकाण्डका बारेमा केही शब्द श्रद्रा स्वरुप समर्पण गर्ने जमर्को मिलेको छ । संयोग नै भनौं २०६० साल साउन ३२ गते अर्थात् १७ अगस्ट २००३ का दिन हुस्सुले आकाश ढाकेको थियो । नेपाली जनता मुलुकले शान्तिको अनुभुति लिनु पर्छ अब भनिरहेका थिए, मुलुकमा युद्धविराम भएको संक्रमणकालिन अवस्था थियो। विडम्बना त्यही दिन नेपालको सशस्त्र द्वन्द्वको इतिहासमा कहिल्यै नमेटिने बिर्सन नसकिने एउटा पीडादायी घटना घट्यो । रामेछापको तत्कालीन दोरम्बा गाविसमा भएको हत्याकाण्डले केवल २१ जना नि:शस्त्र नागरिकहरुको ज्यान मात्र लिएन, यसले एउटा गाउँको स्मृतिमा गहिरो कहिल्यै नमेटिने घाउ छोड्यो र नेपालको शान्ति प्रक्रियामाथि समेत गम्भीर प्रश्न चिन्ह खडा गरिदियो । त्यति बेला नेपाल सरकार र तत्कालीन बिद्रोहि नेकपा (माओवादी) बीच युद्धविराम कायम गरेर संवादमा थिएँ । संयोगवश, त्यही दिन दाङको हापुरेमा सरकार र माओवादीबीच शान्तिवार्ताको तेस्रो चरण चलिरहेको थियो। शान्तिको सम्भावना खोजिरहेको देशमा दोरम्बाको पहाड भने रगतले रंगिन बन्न पुग्यो ।

१. त्यो कालो दिन

दोरम्बाका शिक्षक युवराज मोक्तानको घरमा माओवादी कार्यकर्ताहरू बैठकमा भेला भएका थिए। त्यही समयमा सुरक्षाकर्मीहरू त्यहाँ पुगे र घरलाई घेरा हाले। उपलब्ध अनुसन्धान तथा प्रत्यक्षदर्शीका विवरणअनुसार केही व्यक्ति भाग्न सफल भए। भाग्ने क्रममा एक जनालाई गोली लागेको बताइन्छ। त्यसपछि १९ जनालाई सुरक्षाकर्मीले नियन्त्रणमा लिए। नियन्त्रणमा लिइएका व्यक्तिहरूका हात पछाडि बाँधिएको र उहाँहरुलाई समूह बनाएर डाँडातर्फ लगिएको प्रत्यक्षदर्शीहरूको भनाइ छ। करिब दिउँसो २:१५ बजेतिर उहाँहरुलाई लाइन लगाएर गोली हानिएको विवरण अनुसन्धानमा आएको छ।

धेरै शवमा टाउको र छातीमा नजिकबाट गोली लागेको प्रमाण

त्यसपछि ती शरीरहरू घटनास्थलको भिरतर्फ फालिएको र साँझ स्थानीय बासिन्दाले शवहरू देखेको बताइन्छ। करिब दस दिनपछि गरिएको शव उत्खनन तथा परीक्षणले घटनाको भयावहता थप उजागर गर्‍यो। धेरै शवमा टाउको र छातीमा नजिकबाट गोली लागेको प्रमाण भेटिएको थियो। हात बाँधिएको अवस्थामा भेटिएका शव र गोली लागेको प्रकृतिले यो घटना सामान्य दोहोरो भिडन्तको दाबीभन्दा निकै गम्भीर रहेको देखायो। दोरम्बाको डाँडाकटेरी त्यस दिनदेखि एउटा भौगोलिक स्थान मात्र रहेन—त्यो न्याय, स्मृति र राज्यको जवाफदेहिताको प्रतीक बन्न पुग्यो।

२. दोरम्बाका ती अनुहारहरू

दोरम्बाको घटनामा ज्यान गुमाएका नागरिकहरू कुनै तथ्यांक मात्र होइनन्। उहाँहरूका आफ्ना सपना , परिवार , आफन्त थिए र भविष्यप्रतिको आफ्नै कल्पना थियो।

अभिलेखमा उल्लेख भएका नामहरूमा:

बाबुराम तामाङ ‘पुष्प’
अम्बिका दाहाल ‘ललिता’
प्रदीप दोङ ‘रक्तिम’
‘संगीता’
हर्कबहादुर तामाङ ‘यथार्थ’
रवि चौहान ‘समीर’
उमा कार्की ‘सहारा’
श्याम तामाङ ‘इन्क्लाब’
पदमराज गिरी ‘असल’
विष्णुमाया थापामगर ‘विमा’
ठूलोराम तामाङ ‘छोक्पा’
सानोराम तामाङ ‘तारा’
लक्ष्मण तामाङ ‘छायाँ’
युवराज मोक्तान
लीला मोक्तान
टेकबहादुर थापामगर ‘विवेक’
चतुर्मान थामी ‘समर’
‘जमिन’
‘सोम’
‘विमला’

यी नामहरू पढ्दा हामीले केवल विगत सम्झने होइन, ती नामपछाडि रहेका परिवारका आँसु, आमाबुबाको प्रतीक्षा, जीवनसाथीको पीडा र सन्तानको अधुरो भविष्य पनि सम्झनुपर्छ।

३. बलिदानको अर्थ

दोरम्बामा ज्यान गुमाउनेहरूलाई सम्झनु भनेको हिंसाको महिमा गर्नु होइन। उहाँहरूको स्मरण गर्नु भनेको मानव जीवनको मूल्य, न्यायको आवश्यकता र राज्यको जवाफदेहितालाई सम्झनु हो। द्वन्द्वका कठिन दिनमा धेरै युवायुवतीले परिवर्तन, समानता, न्याय र नयाँ समाजको सपना बोकेका थिए। उहाँहरुले आफ्ना विश्वास र राजनीतिक उद्देश्यका लागि कठिन बाटो रोजे। तर जुनसुकै राजनीतिक विचार वा पक्षमा रहे पनि कानुनी नियन्त्रणमा परिसकेका मानिसको जीवनको अधिकार सुरक्षित हुनुपर्छ। त्यसैले दोरम्बाका मृतकहरूको सम्मान केवल एउटा पक्षको सम्मान होइन; यो मानव अधिकार र न्यायको पक्षमा उभिने प्रतिबद्धता पनि हो।

४. शान्तिवार्ताकै बीचमा बगेको रगत

दोरम्बा हत्याकाण्डको अर्को पीडादायी पक्ष के हो भने यो घटना शान्तिवार्ता चलिरहेको समयमा भयो। देश युद्धबाट बाहिरिने बाटो खोजिरहेको थियो। वार्ताको टेबलमा शान्तिको सम्भावना खोजिँदै थियो। तर त्यही दिन दोरम्बामा गोली चल्यो। यस घटनापछि सरकार र माओवादीबीचको विश्वास अझ कमजोर भयो र शान्तिवार्ता प्रक्रिया संकटमा पुग्यो। अन्ततः माओवादी शान्तिवार्ताबाट बाहिरिएपछि देश पुनः गम्भीर सशस्त्र द्वन्द्वतर्फ धकेलियो। यस अर्थमा दोरम्बा नेपालको द्वन्द्व इतिहासमा एउटा यस्तो मोडका रूपमा सम्झिन्छ, जहाँ शान्तिको आशामाथि हिंसाको छायाँ गहिरिएको थियो।

५. न्यायको प्रतीक्षा

दोरम्बाका परिवारहरूले वर्षौं बितिसक्दा पनि आफ्ना प्रियजनलाई बिर्सिएका छैनन्। समय बित्यो, राजनीतिक व्यवस्था बदलियो, देश गणतन्त्रमा प्रवेश गर्‍यो, शान्ति प्रक्रिया अघि बढ्यो तर पीडित परिवारको एउटा प्रश्न अझै जीवित छ:

“हाम्रा आफन्तको हत्या किन भयो, र त्यसको पूर्ण न्याय कहिले हुन्छ?”

राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगलगायतका अनुसन्धानले घटनालाई गम्भीर मानव अधिकार उल्लङ्घनका रूपमा उजागर गरेका छन्। नियन्त्रणमा लिइएका व्यक्तिहरूमाथि गरिएको व्यवहार र गोली प्रहारको प्रकृतिले घटनाको गम्भीरता देखाएको छ। न्याय केवल दोषीलाई सजाय दिनु मात्र होइन। सत्य सार्वजनिक हुनु, पीडितको सम्मान हुनु, परिवारले न्यायको अनुभूति गर्नु र आगामी पुस्ताले यस्ता घटना दोहोरिन नदिने पाठ सिक्नु पनि न्यायकै हिस्सा हो।

६. दोरम्बाको सन्देश

आज डाँडाकटेरीतर्फ फर्केर हेर्दा त्यहाँ केवल विगतको पीडा देखिँदैन। त्यहाँ एउटा प्रश्न पनि उभिएको छ—

के हामीले विगतबाट पर्याप्त पाठ सिक्यौँ?

दोरम्बाका शहीद तथा मृतकहरूको स्मृति हाम्रो राजनीतिक आस्था वा विचारधाराभन्दा माथि उठेर मानव जीवन, स्वतन्त्रता, न्याय र सम्मानको स्मृति बन्नुपर्छ।
उहाँहरुले बोकेका सपना र उनीहरूले भोगेको त्रासलाई इतिहासले निष्पक्ष रूपमा सम्झनुपर्छ। उहाँहरुको नाम मेटिनु हुँदैन। उहाँहरूको परिवारको पीडा बिर्सिनु हुँदैन र न्यायको प्रश्नलाई समयको धुलोले छोपिन दिनु हुँदैन।
दोरम्बाका ती वीर शहीदहरूप्रति भावपूर्ण श्रद्धाञ्जली। तपाईंहरूको जीवन अधुरो भयो, तर तपाईंहरूको स्मृति इतिहासबाट मेटिने छैन। रामेछापको दोरम्बाले सम्झिरहनेछ। इतिहास बनिरहेको हुनेछ ।

जबसम्म त्यो घटनाका दोषीलाई कठघरामा उभ्याउन सकिन्न तब सम्म अहिलेको प्राप्त सिमित अधिकार पनि सुरक्षित हुन्छ भन्ने बलियो आधार छैन

न्यायको आवाज उठिरहनेछ। जबसम्म त्यो घटनाका दोषीलाई कठघरामा उभ्याउन सकिन्न तब सम्म अहिलेको प्राप्त सिमित अधिकार पनि सुरक्षित हुन्छ भन्ने बलियो आधार छैन ।नि:शस्त्र नागरिक माथिको ज्यादती ओझेलमा पर्नु भनेको न्याय मर्नु हो । आज संसदमा फुलेको फुलबारीलाई जिवन्त दिन्छौं भने यस किसिमका दानविय घटनाको नेतृत्व गर्ने सैनिक अफिसर माथी मृत्यु पछि पनि छानबिन हुन जरुरी छ । यो नै ती योद्धा प्रतिको सच्चा श्रद्धाञ्जली हुनेछ ।