अशौच अवस्थामा यज्ञोपवीत दाहिने कानमा किन राखिन्छ?

– पण्डित गणेश प्रसाद पन्त

यज्ञोपवीत वैदिक संस्कार र धार्मिक आचरणको अत्यन्त पवित्र प्रतीक हो। यसको पवित्रता कायम राख्नु यज्ञोपवीतधारीको कर्तव्य मानिन्छ। तर जन्माशौच, मृताशौच आदि अवस्थामा नियमित धार्मिक कर्म तथा शौचाचारमा विशेष नियमहरू लागू हुन्छन्। यस्तो अवस्थामा यज्ञोपवीतलाई कहाँ राख्ने भन्ने विषयमा धर्मशास्त्रीय परम्पराले दाहिने कानलाई विशेष पवित्र स्थान मानेको पाइन्छ।यस सन्दर्भमा प्रचलित शास्त्रीय वचन छ—

«“आदित्या वसवो रुद्रा वायुरग्निश्च धर्मराट्।
विप्रस्य दक्षिणे कर्णे नित्यं तिष्ठन्ति देवताः॥”»

यसको भावार्थअनुसार आदित्य, वसु, रुद्र, वायु, अग्नि तथा धर्मराज आदि देवताहरू ब्राह्मणको दाहिने कानमा नित्य निवास गर्छन् भन्ने धार्मिक मान्यता प्रस्तुत गरिएको छ।

त्यसैले अशौच आदि अवस्थामा यज्ञोपवीतलाई शरीरमा यथावत् धारण गर्न असुविधा वा शास्त्रीय आचारअनुसार त्यसलाई सुरक्षित राख्नुपर्ने अवस्था आएमा दाहिने कानमा राख्ने परम्परा विकसित भएको मानिन्छ। यसको मूल उद्देश्य यज्ञोपवीतलाई अपवित्र स्थानमा पर्न नदिनु र दाहिने कानको धार्मिक पवित्रतालाई सम्मान गर्नु हो।

दाहिने कानको अर्को धार्मिक महत्त्व धर्मशास्त्रीय परम्परामा दाहिने कानलाई विशेष पवित्र मानिएको अर्को उदाहरण आचमनसँग सम्बन्धित मान्यता हो। केही स्मृतिपरम्परामा आवश्यक अवस्थामा जल उपलब्ध नभए दाहिने कानको स्पर्शलाई आचमनसँग सम्बन्धित शुद्धिकर्मका रूपमा उल्लेख गरिएको पाइन्छ।

यसबाट स्पष्ट हुन्छ कि वैदिक–धार्मिक आचारमा दाहिने कान केवल शरीरको एउटा अंग मात्र नभई पवित्रता र धार्मिक स्मरणसँग जोडिएको विशेष अंगका रूपमा मानिएको छ।मुख्य सन्देशअशौच अवस्थामा यज्ञोपवीत दाहिने कानमा राख्ने विधानलाई केवल एउटा बाह्य परम्परा भनेर बुझ्नु हुँदैन। यसको पछाडि यज्ञोपवीतको पवित्रता जोगाउने, शास्त्रीय आचार पालना गर्ने तथा दाहिने कानको धार्मिक महत्त्वलाई स्वीकार गर्ने परम्परा जोडिएको छ।त्यसैले यस्ता वैदिक संस्कार र आचारहरूलाई अन्धविश्वासका रूपमा होइन, सम्बन्धित धर्मशास्त्रीय सन्दर्भ, परम्परा र विधिसहित बुझेर पालन गर्नु नै उचित हुन्छ।